Iets heel ergs en daar nog overheen

Felix van Groeningen maakte na het succesvolle De helaasheid der dingen een film over verlies en rouw. ‘Het leven is onverbiddelijk, dat is gewoon zo.’

Het lijkt een lange weg van dat olijk naakte fietstochtje over de Croisette in Cannes ter promotie van De helaasheid der dingen (2009) naar de tranenstroom in Felix van Groeningens nieuwe film The Broken Circle Breakdown, gebaseerd op het gelijknamige muziektheaterstuk van Johan Heldenbergh. Van Vlaamse volkshumor naar rouwverwerking en bluegrassmuziek. Van bravoure naar emotie.

Wat sprak u aan in The Broken Circle Breakdown?

„De emotionaliteit. Het feit dat tijden en realiteiten door elkaar lopen, al was dat in het toneelstuk minder dan in de film. De durf om met iets heel ergs te beginnen, de dood van een kind, en daar dan nog eens overheen te gaan. Dat vond ik zo’n waanzin, dat de dood van dat kind eigenlijk alleen maar de aanleiding is voor alles wat scheef zit tussen die mensen. Dat is melodrama in overdrive. En dat je dan toch niet met een bedrukt gevoel naar buiten komt. Ik wist meteen dat ik het wilde verfilmen. Al heeft het diverse visies en scenarioversies gekost voordat ik kon uitleggen waarom. ”

Wat is dat met bluegrass, is dat een populaire muzieksoort in België?

„Nog niet hè, maar dat gaat komen. Het toneelstuk is gebaseerd op de teksten van een aantal bluegrassnummers. Johan Heldenbergh, die het schreef en speelde en in de film ook de rol van Didier herneemt, heeft een passie voor die muziek, die hij niet goed kon rijmen met zijn afkeer voor de conservatieve, dorpse kringen waar de muziek vandaan komt. De titel komt van het nummer Will the Circle be Unbroken, een ‘traditional’ die in de uitvoering van The Carter Family een hit werd. De ‘breakdown’ staat voor de solo in zo’n bluegrassnummer. En uiteindelijk slaat de gescrambelde versie van de titel ook op de structuur van de film. Maar het is een religieus getint nummer natuurlijk.”

Zijn troost, hoop en geloof de grote thema’s van de film?

„Bij Elise vallen hoop en geloof samen. Didier is in de eerste plaats bezorgd om haar of om zichzelf. Hij probeert heel concreet te zijn en niet in god of een hiernamaals te geloven. Maar hij ontdekt dat dat óók niet werkt en dat hij daarmee de vrouw van wie hij houdt wegjaagt. We zien twee mensen keihard uit elkaar splijten omdat ze te verschillend zijn.

„The Broken Circle Breakdown gaat over twee mensen die elkaar graag zien, maar ontdekken dat ze zo verschillend zijn dat ze als het tegenzit niet met elkaar kunnen praten. Opposites attract. Dat lijkt romantisch en heftig, maar dat is uiteindelijk niet romantisch. ‘Het leven is niet genereus’, zegt Elise. Nee, het leven is niet genereus, het leven is onverbiddelijk. Dat houdt geen oordeel in. Dat is gewoon zo. Daar kun je misschien ook weer moed uit putten. Misschien. Op een bepaalde manier.”

In de tirades van Didier blijft niets gespaard. God en gebod moeten het ontgelden en er komen ethische kwesties aan de orde over stamceltherapie en euthanasie.

„Ik ben geen barricadespringer. We zijn als mens aan het evolueren, cultureel, wetenschappelijk en als soort. En als ik dan zie dat we nu stappen terug aan het zetten zijn, kan ik daar wel een beetje boos over worden. De film speelt zich af tijdens het Bush-tijdperk en voor mij is dat tamelijk essentieel, want ik kan me herinneren dat ik me in die tijd wel opgejaagd voelde.”

Dat geeft de film ook een politieke lading.

„Maar die kan niet zonder de emotionele betekenis. Ik herinner me nog dat toen mijn vader doodging ik ook graag wilde geloven dat hij nog niet helemaal weg was. En tegelijkertijd weet je ook wel dat je jezelf op zo’n moment iets aan het wijsmaken bent.”

Waarom maken mensen zich zoiets wijs?

„Omdat je het eigenlijk niet aankunt.”

Betekent dat dat we verhalen verzinnen omdat we de realiteit niet aankunnen?

„Of geloof verzinnen. Ja. Het alternatief voor mij is dan een verhaal. Of kunst of muziek.”

Maar Elise en Didier vinden niet genoeg troost in de muziek. En bovendien moeten ze hun dochtertje wel hoop geven.

„Nee, dat klopt. Zij heeft toch dat kruisje nodig en de hoop, die hij een beetje kapot maakt met z’n rationalisme. Maar hij merkt dat het geen steek houdt. Je gaat niet tegen je kind zeggen ‘je gaat dood en dan is er niets meer’. Wanneer je als mens op de knieën wordt gedwongen, merk je dat dat geen stand houdt.”

U deinst niet terug voor melodrama en symbolisme.

„Het theaterstuk was veel uitgesprokener, maar in film moet je zoeken naar beelden die iets vertellen, anders wordt het te expliciet. We hebben lang gezocht naar de juiste structuur van de film. Hij was op papier veel logischer opgebouwd, maar dat bleek niet te werken. Het verhaal bestaat uit een aantal cirkels die zich thematisch en emotioneel verdiepen.

„In film hoef je niet per se uit te leggen hoe iets zo gekomen is. Toon het moment. Toon de reactie. Toon het resultaat. Dus uiteindelijk heeft mijn editor Nico Leunen voorgesteld om de chronologie helemaal door elkaar te gooien. Met als resultaat dat de film nu gevoelsmatig klopt. Hij werkt zoals gevoelens en herinneringen werken. Dat hebben we bij De helaasheid ook gedaan. Ik vind het kicken als de dingen zo op een onvoorziene manier samenkomen.”

    • Dana Linssen