Hoe groezeliger, hoe beter

Pionier van de underground Frans Zwartjes presenteert The Holy Family.

In de NOS-TV uitzending, uit de kunst, vanavond zal Frans Zwartjes, die cineast die van CRM een eervolle vermelding kreeg, zijn film They are five, vertoond zien. Hij zal de toekenning van de staatspr. vd filmkunst aan E vd Elsken aanvallen. Rechts presentatrice A Scherphuis.

Hoe groezeliger, hoe beter, zei Frans Zwartjes (1927) regelmatig tegen conservator Simona Monizza die een onbekend teruggevonden filmpje van de pionier van de Nederlandse undergroundfilm geschikt maakte voor vertoning. Aanstaande donderdag is hij te zien tijdens een speciaal programma rond Zwartjes in EYE in Amsterdam bij de presentatie van het fotoboek The Holy Family. Dat bevat grofkorrelige zwart-witfoto’s uit begin jaren zeventig, de tijd dat Zwartjes in zijn huis in Den Haag met zijn eigen holy family van vrouw Trix, vrienden, studenten en passanten experimentele kortfilms draaide als Living (1971), of Bedsitters (1974), met de vorige week overleden performancekunstenares Moniek Toebosch. Zwartjes: „Moniek had een directheid die niet herhaalbaar was.”

Zwartjes was in de jaren zestig een van de eerste Nederlandse beeldend kunstenaars die film gebruikte. Hij maakte kennis met het werk van Andy Warhol en Peter Kubelka, kocht apparatuur van fotograaf Ed van der Elsken. Al snel strekte zijn faam als non-conformist en bevrijder van het medium zich over de landsgrenzen uit: Susan Sontag noemde hem in On Photography (1977) de belangrijkste experimentele filmmaker van zijn tijd. „Als iemand zegt: ‘dat kan niet’, dan denk ik meteen: ‘hoezo dan?’ En dan probeer ik het toch”, zo vat hij zijn werkwijze samen.

Het gerestaureerde filmpje was „een uitprobeerseltje”, vertelt Zwartjes aan de telefoon. Hij speelde zelf de hoofdrol, sleept met een vrouwenlichaam door de tuin: een even vrolijke als wrede mix van erotische en tedere beelden uit een tijdperk waarin zulke experimenten nog een zekere ernstige blijmoedigheid hadden.

„De betekenis dient zich pas later aan”, aldus Zwartjes, die niet wilde dat de schetsmatige beelden van toen in de restauratie werden opgepoetst. „Maar er zitten een paar leuke dingen in dat filmpje. Het is eigenlijk een soort persiflage op Wagner. Verschrikkelijk dramatisch, maar ook een beetje humoristische aanstelleritis. Voor mij is bij film het ‘medium’ altijd de ‘message’. ”

Alleskunner Zwartjes (hij is behalve filmmaker, musicus, vioolbouwer, tekenaar en schilder ook een leraar voor vele generaties Nederlandse filmmakers) hield altijd alles zelf in de hand. Van het afdrukken van foto’s tot ontwikkelen van film. „In de klassieke cinema zegt een regisseur tegen een cameraman: ‘film dit of dat’. Maar ik doe mijn eigen camera, want je ziet daar pas wat er gebeurt. Ik werk volkomen intuïtief. Als je ‘in de camera monteert’, dat wil zeggen de shots ter plekke bepaalt en opneemt, dan moet dat ook wel. Je vraagt iemand iets te doen, en op het moment dat ze zich gaan aanstellen stop je.”

The Holy Family: Frans Zwartjes Special in EYE Amsterdam, donderdag 6 dec. om 19.00 uur. Info: eyefilm.nl