En liegen, dat doen we ook allemaal

Liegen en bedriegen, iedereen doet het. Als we de kans maar krijgen, zegt Dan Ariely.

Nederland, Amsterdam, 26-11-2012 Dan Ariely is an Israeli American professor of psychology and behavioral economics. He teaches at Duke University and is the founder of The Center for Advanced Hindsight. PHOTO AND COPYRIGHT ROGER CREMERS Roger Cremers - 2012

Dan Ariely (1967), hoogleraar psychologie en gedragseconomie aan de Amerikaanse Duke University, is in Nederland vanwege een managementseminar en voor de promotie van zijn boek Heerlijk Oneerlijk. Hoe we allemaal liegen, met name tegen onszelf. Daarin schrijft Ariely op vermakelijke wijze over de leugens die we allemaal vertellen. Over de hoeveelheid dode grootmoeders die opduiken als er door zijn studenten papers moeten worden geschreven („Grootmoeders wekken meer sympathie dan grootvaders, denk ik”). En over hoe kleine leugens kunnen uitgroeien tot grote schandalen, zoals in de zaak-Enron, een energie- en internetbedrijf dat in de jaren negentig grootscheepse fraude pleegde met de boekhouding.

Ariely vuurt eerst een heleboel vragen op mij af: heb ik ooit drugs heb gebruikt, ge-sms’t tijdens het autorijden, illegaal muziek gedownload, door rood gereden, iets verzwegen voor de belasting? „Waarschijnlijk zegt iedereen wel ‘ja’ op een aantal van die vragen. Want iedereen doet wel eens iets verkeerd, als hij de kans krijgt. De realiteit is dat we allemáál sjoemelen. In de Enron-zaak was het duidelijk dat er veel mensen meededen. Zeg nou zelf: als jij 5 miljoen euro bonus zou krijgen als je mensen ervan kon overtuigen dat je een goed product verkocht? En je dacht bovendien dat niemand er achter zou kunnen komen? Zou je dat dan niet doen? Er zijn natuurlijk echte psychopaten, maar in principe zit er een Bernie Madoff in ons allemaal. Het is makkelijk om, als er iets mis gaat, één foute man aan te wijzen, hem te veroordelen, en dan te denken dat alles verder goed is. Maar de problemen in de financiële wereld zijn enorm, en we moeten een nieuwe financiële crisis zien te voorkomen. Daar komt mijn motivatie om dit boek te schrijven vandaan.”

Heeft u vandaag al gelogen?

„Ja. Eerst kwam ik iemand tegen die zei dat we elkaar al eerder hadden ontmoet. Ik herinnerde me dat niet, maar dat zei ik natuurlijk niet. Toen was er een journalist die een interview wilde en ik zei dat ik niet kon. En ik gaf iemand een compliment dat ik niet meende. Kleine leugens, maar wel veel!”

Is dat erg?

„Witte leugens, zo noem ik ze, gebruiken we allemaal. Het probleem ontstaat als deze kleine leugens van de sociale wereld in de zakenwereld opduiken. In de sociale wereld moeten we ons immers om andermans gevoelens bekommeren, maar in het zakenleven niet. Maar de sociale wereld en de zakenwereld zijn tegenwoordig niet meer zo gescheiden. Daardoor vervagen de grenzen. Er zijn veel voordelen van die overlap, maar het grote nadeel is dat altruïstische leugens vanzelfsprekender worden op de werkvloer. Je zult namelijk meer de neiging hebben oneerlijk te zijn als je om je collega’s geeft, omdat je dan contacten goed wilt houden.”

Maakt dat ons allemaal tot potentiële leugenaars op de werkvloer?

„Ik heb met veel bedriegers gesproken. In de wielersport, de wetenschap en de bankwereld. Het merkwaardige is dat er weinig rationaliteit in het spel lijkt. Als iemand gepakt wordt, denk je: had hij dat niet van tevoren kunnen bedenken? Maar vaak begint het als iets kleins; iets waar iemand niet echt over nadenkt. Ik ben geïnteresseerd in dat eerste stapje; de verleiding. Ik heb Bernie Madoff zelf niet geïnterviewd, maar bij hem begon het bedrog met iets waar hij een week later veel geld mee kon winnen of verliezen. Accountancy is een vreemd beroep, met al die flexibele regels. Maar flexibiliteit opent de deur naar feilbaarheid. De standaardtheorie is dat we rationele wezens zijn die incalculeren wat het voordeel en het nadeel van iets is. Als de straf voor een bepaalde handeling hoog is, doen we het niet, denken we. Bij een crime passionnel is het heel duidelijk dat dit niet klopt, maar eigenlijk denken de meeste mensen zelden na over de langetermijnconsequenties.”

Is de sociaal psycholoog Diederik Stapel een rotte appel of onderdeel van een feilbaar systeem?

„Ik ken de details van de zaak niet. Ik kan mij moeilijk voorstellen dat iemand die een boef wil zijn om rijk te worden, kiest voor de wetenschap. Dan zijn er andere beroepen denkbaar. Dus ik vermoed dat andere motieven een rol speelden. Mijn speculatie is dat zijn vroegste werk gewoonweg goed was. En dat hij te veel zelfvertrouwen kreeg. Hij kreeg het idee dat hij de wetenschap kende en de antwoorden wist, en sjoemelde een beetje met de data. Hij wilde in beweging blijven, want hij werd gewaardeerd en kon niet stagneren.”

„Ik probeer mijn studenten de juiste basismotivatie aan te leren bij het bedrijven van wetenschap: het gaat om het ontdekkingsplezier, niet om het resultaat. Neem rechters, die krijgen geen bonussen, mogen geen dinertjes aannemen. De ethische standaard is helder, dat helpt.”

Maar soms is de ethische code erg helder en houdt toch niemand zich eraan. Neem de wielersport.

„Iedereen gebruikt daar doping. Maar sommigen liegen erover, zoals Lance Armstrong. Interessant is dat er in de Tien Geboden niet staat dat je niet mag liegen. Wel dat je geen valse getuigenis mag afleggen. Dus zelfs de Bijbel biedt ruimte om te liegen, maar legt de feitelijke controle bij instituties. Ik denk dat Armstrong is begonnen met iets wat hij rationeel meende te kunnen verantwoorden. Hij begon net als alle anderen en toen werd het erger en erger. En als ze betrapt worden, raken ze in paniek en begint het grote liegen.”

Zijn er oplossingen?

„We moeten mensen blijven herinneren aan hun ethische gedrag. Sommige gewoontes, zoals het omdoen van je veiligheidsriem, zijn al vanzelfsprekend. Het zou geweldig zijn als dat ook geldt voor gezond eten, sporten, et cetera. Nu werkt het zo dat we ons fixeren op de straf achteraf. Maar sancties helpen niet om bedrog te voorkomen, want mensen denken zelden na over de consequenties op lange termijn als ze bedriegen.”