Dood van een deeltjesversneller, of: de onttakeling van het Fermilab

Europa heeft nu de Higgs. Maar ooit waren de VS leidend in deeltjesfysica. Een droeve film brengt het verval in beeld van een groots laboratorium.

Fermilab helpt je niet het land te verdedigen maar het maakt het land wel het verdedigen waard. Aldus Robert Roser, onderzoeker van Fermilab, in de documentaire A Death on the Frontier over de teloorgang van de Amerikaanse deeltjesfysica.

Deze productie van de site Motherboard.tv was een van de inzendingen op het Imagine Science Film Festival in november. Zo kreeg deze film vol weemoed en tragiek uit 2011 extra aandacht in het jaar dat Europa glorieerde met de (waarschijnlijke) ontdekking van het Higgsdeeltje. In oktober heeft iemand de film op YouTube gezet.

De documentaire schetst hoe Amerika zijn leidende positie in de beta-wetenschappen verkwanselt. Fermilab was, mede dankzij de deeltjesversneller Tevatron, vanaf 1983 het centrum van de fysica van de elementaire deeltjes. Hoogtepunt was de ontdekking van het topquark in 1995. De Superconducting Supercollider, een ring met een omtrek van bijna 90 km in Texas, had de opvolger moeten zijn waar het Higgsdeeltje zijn geheimen zou prijsgeven. Maar de bouw werd in 1993 gestaakt. Er was in twee jaar twee miljard dollar uitgegeven en de geprojecteerde kosten waren gestegen van 4,4 miljard tot meer dan 12 miljard. Dat was het Congres te gortig.

In 2010 kwam redacteur Alex Pasternack van Motherboard langs bij Fermilab en proefde de sfeer van een spookstad. Het Europese Cern had de leiding genomen in de hoge-energiefysica dankzij de Large Hadron Collider. Toonaangevende onderzoekers waren daar heen gegaan waar het grensverleggende werk werd gedaan. Toch was er op dat moment nog hoop: de LHC had kinderziekten en als er genoeg tijd was, zou de Tevatron het Higgsdeeltje nog kunnen vinden. Maar in september 2011 moest door bezuinigingen de verouderde versneller worden gesloten. Neil DeGrasse Tyson, Amerika’s media-astronoom, spreekt met een brok in zijn keel over de verdwijning van wat in tientallen jaren is opgebouwd.

De ceremonie waar de Tevatron met een symbolische druk op de knop wordt uitgeschakeld, contrasteert in A Death on the Frontier pijnlijk met de viering van de ingebruikname van de LHC in Genève. En een verrassende symboolfunctie is er voor Darren Crawford, die als technicus werkt in de controlekamer van Fermilab. In zijn vrije tijd maakt hij als regisseur een eigen Star Wars-film, Forgotten Realm. Hij mag opnamen maken in en om het Fermilab. Hij vertelt dat hij nu werkt in de fysica doordat de science fiction hem heeft geïnspireerd een exacte opleiding te kiezen. Aan de andere kant heeft het iets treurigs dat de gangen en de omgeving van het afgetakelde Fermilab dienst doen als filmset voor een derderangs sf-verhaal. De eerste akte van Crawfords fanfilm staat op de videosite Vimeo.com. Aan de tweede akte wordt nog geschaafd.

De video is te zien op nrc.nl/wetenschap

    • Herbert Blankesteijn