Vader van de Russische tekenfilm

Elke Rus kent Fjodor Chitroeks ‘Vinni Poech’: donkerbruin, kogelrond en een brutale stuiterbal. Animatie zag de tekenaar als volwaardige kunst.

Uiteraard is de vader van de Russische tekenfilm beschikbaar voor een interview. Maar het zal indirect moeten verlopen, legde zijn vrouw Galina (84) twee maanden geleden telefonisch uit. Fjodor Chitroek, geboren in revolutiejaar 1917, is doof en heeft een ‘boeket’ aan ziektes. Zijn vrouw zal de vragen opschrijven, en zijn antwoorden daarop weer doorgeven door de telefoon. Gisteren overleed Chitroek op 95-jarige leeftijd.

Elke Rus kent zijn Winnie de Poeh-serie, waarvan het eerste deel verscheen 1969. ‘Vinni Poech’ lijkt geenszins op de bedaagde, hoekige beer van E. H. Shepard, die de verhalen van A.A. Milne illustreerde. Chitroeks Poeh is donkerbruin, kogelrond en heeft ADHD. Een brutale stuiterbal die door en landschap van potloodkleurtjes rent, onvergelijkbaar met die van de Disney-studio’s. De serie kreeg een cultstatus.

Tekenfilms in de Sovjettijd, vertelde Chitroek via zijn vrouw, werden als kindervermaak gezien, als ideologisch ongevaarlijk. Hijzelf zag animatie als volwaardige kunst. „In alle tijden hebben kunstenaars zich moeten verhouden tot politieke macht. Maar een kunstenaar is altijd vrij als hij goedhartig te werk gaat.”

Chitroek heeft in zijn loopbaan slechts een keer problemen gehad met zijn autoriteiten, in verband met de tien minuten durende animatie Man in een kader (1966). Daarin klimt een mannetje op in de bureaucratie tot hij ontdekt dat hij in een schilderijlijst is beland. Chitroek moest bepaalde beelden van de „hogere kaders” verwijderen. Het eindresultaat blijft vlijmscherp.

Vanaf 1938 werkte Chitroek meer dan een halve eeuw voor Sojoezmoeltfilm, de tekenfilmstudio van de Sovjetunie. Zijn eerste eigen productie, over een man die zijn buurvrouw vermoordt als gevolg van een zenuwinzinking door dagenlang burengerucht (Geschiedenis van een misdaad, 1961), was geïnspireerd door eigen woonomstandigheden. De tekeningen zijn weinig preuts. Chitroek maakte graag gebruik van scheve perspectieven en met elkaar vloekende animeerstijlen, inclusief met de camera opgenomen filmbeelden.

In zijn kielzog groeide in Sovjet-Rusland de traditie van artistieke, fantasierijke tekenfilms die in het buitenland veelvuldig in de prijzen vielen. Een van Chitroeks leerlingen was Joeri Norstein, de maker van het veelgeprezen, mysterieuze Egeltje in de Mist (1975). „Chitroeks werken vormen de leerschool van de fantastische stijl”, zei Norstein gisteren.

In Chitroeks Eiland (1973) krijgt een kereltje dat vastzit op een onbewoond eiland het te verduren van Amerikanen en andere figuren die geld aan hem willen verdienen. Fjodor Chitroek had geen kritiek op de politieke macht. Hij bespotte slechts mensonvriendelijk gedrag.

Bekijk series van Fjodor Chitroek met ondertiteling via nrc.nl/chitroek