Rutte moet de senaat wat gunnen

Het kabinet-Rutte II zit vandaag in de Eerste Kamer voor de Algemene Politieke Beschouwingen. Rutte en zijn bewindslieden hebben daar veel werk te doen, want de VVD en PvdA hebben er niet genoeg zetels. Bij veel maatregelen lijkt hij wel steun te krijgen, maar voor de oppositie is er „elke dag wat te winnen”.

De hypotheekrenteaftrek voor huizenbezitters wordt beperkt, het eigen risico in de zorg gaat omhoog, werklozen belanden sneller in de bijstand, en je eigen ziekenhuis kiezen zit er niet meer in.

De maatregelen van het kabinet-Rutte II raken de komende jaren iedereen. En wie de hoop had dat de Eerste Kamer de plannen nog zou tegenhouden: die kans lijkt klein.

Vandaag debatteert de Eerste Kamer over de begroting 2013 en het regeerakkoord van het kabinet. Deze krant heeft bijna dertig voor het kabinet belangrijke plannen op een rij gezet. Er is een inschatting gemaakt hoe groot de kans is dat een voorstel door de senaat komt met hulp van de oppositie. Conclusie: Rutte lijkt veel plannen te kunnen uitvoeren.

Het kabinet van VVD en PvdA heeft in de senaat slechts dertig zetels: de VVD 16, de PvdA 14. Dat is 8 te weinig voor een meerderheid (38 van de 75 zetels). Dus moet het kabinet voor elk wetsvoorstel steun zoeken bij de oppositie. Dat kan bij het CDA (11 zetels), de PVV (10) of de SP (8). Ook kan Rutte bij kleinere partijen als D66 (5), GroenLinks (5) en de ChristenUnie (2) een meerderheid ‘bij elkaar shoppen’. En dan zijn er ook nog SGP, 50Plus, Partij voor de Dieren en de OSF, een verzameling regionale partijen, met elk 1 zetel.

Het is voor het eerst sinds het kabinet-Cort van der Linden (1913-1918), de liberale voorganger van Rutte, dat een kabinet langere tijd met een minderheid in de senaat moet regeren. Het vorige kabinet had daar ook geen meerderheid, maar kon in de praktijk bijna altijd rekenen op de steun van de PVV en ‘stille gedoger’ SGP.

Belangrijk is dat Rutte zijn steun al in de Tweede Kamer verwerft. Getalsmatig niet nodig, omdat VVD en PvdA daar wél een meerderheid hebben. Maar de praktijk leert dat senaatsfracties bijna altijd hun collega’s in de Tweede Kamer volgen, zo bleek uit een analyse van PvdA-senator Han Noten van het stemgedrag in de afgelopen tien jaar. De ‘ijzeren wet van Noten’, noemt hij die zelf.

Voordeel voor Rutte is dat de senaat zich traditioneel terughoudend opstelt. Zeker als het kabinet de vertrouwensvraag stelt, al kan een kabinet dat niet te vaak doen. Wie wil verantwoordelijkheid nemen voor wéér een kabinetscrisis en wéér nieuwe verkiezingen? Al betekent dat niet dat senatoren klakkeloos alles zullen aanvaarden, lieten ze eerder in deze krant weten. Zo zei Elco Brinkman (CDA): „Het is geen gelegde kaart dat we alles zullen steunen.” En Tiny Kox (SP) voorspelde dat het voor Rutte en Samsom „wel eens complexer kan worden dan ze nu denken”.

Dat kan in de praktijk leiden tot concessies aan de oppositie. Vooral politiek gevoelige voorstellen als de bezuinigingen op studenten en de belasting voor corporaties zullen veel van het onderhandelingsvermogen van Rutte vergen. „Dat maakt het ingewikkeld”, zegt Eerste Kamerkenner Bert van den Braak van de Universiteit Leiden. „Zeker als een partij voor steun concessies op een ander terrein vraagt. Dan krijg je een ingewikkelde uitruil.”

Het vraagt om vakbekwaamheid van bewindslieden, zegt hoogleraar politicologie Rinus van Schendelen van de Erasmus Universiteit Rotterdam. „Een bewindsman moet eerst een oppositiepartij iets gunnen, dan terug naar het kabinet, waar VVD en PvdA het elkaar weer moeten gunnen. Het is allemaal handel.”

Door de snel wisselende voorkeuren van de kiezers is de kans groot dat kabinetten in de toekomst vaker een minderheid in de senaat hebben. Een „geweldig positieve ontwikkeling”, zegt Van Schendelen. „Niet alles is bevroren door het regeerakkoord. Voor iedereen is er elke dag iets te winnen of te verliezen.”

Bij deze maatregelen zal het er om spannen

Kortere WW

Werklozen hebben nu maximaal 38 maanden recht op een werkloosheidsuitkering. Dat wordt teruggebracht tot twee jaar. Het eerste jaar is de uitkering afhankelijk van het laatstverdiende salaris, na dat jaar heeft iemand nog recht op 70 procent van het minimumloon. Het CDA is de aangewezen partij om zaken mee te doen, want SP, PVV en GroenLinks zijn tegen. Maar als het maatschappelijk verzet toeneemt, is de steun van het CDA allerminst zeker. En ook de PvdA-achterban heeft hier moeite mee.

Inperking belastingvrij pensioensparen

De coalitie hoopt op steun van het CDA. Maar die partij is ongelukkig met de maatregel omdat met name jongeren erdoor geraakt worden. Het CDA neemt een definitief standpunt in nadat de effecten voor verschillende generaties zijn berekend. PVV en SP zijn sowieso tegen en ook D66 heeft grote bezwaren.

Inkomensnivellering

Het kabinet wil inkomens via de belastingen nivelleren, onder meer door een verhoging van de heffingskorting en de arbeidskorting voor lager betaalden. Die maatregelen maken vanaf 2014 deel uit van een veelomvattend belastingplan. Onduidelijk is of de oppositie enkel en alleen wegens de nivelleringen tegen dat belastingplan zal stemmen.

Financiële transactietaks

De transactietaks is een heffing op grote financiële transacties. Of de senaat akkoord gaat hangt af van de uitwerking van dat idee door Brussel. Ook heeft het kabinet voorwaarden gesteld, onder meer dat de Nederlandse pensioenwereld buiten schot blijft en dat het geld niet rechtstreeks naar Brussel gaat.

Strafbaar stellen van illegaliteit

Het kabinet heeft hier ogenschijnlijk weinig te vrezen, omdat de PVV deze wet van harte zal ondersteunen. Maar regeringspartij PvdA was zelf altijd tegen deze maatregel en houdt sterke twijfels. Zeker de Eerste Kamerfractie van de PvdA zal kijken of er geen grondrechten in het gedrang komen.

Deze maatregelen gaan waarschijnlijk door

Beperking van de ontslagvergoeding

Hier is het CDA voor, zeker in combinatie met meer zekerheden voor flexwerkers. En het kabinet kwam daar vrijdag al aan tegemoet met een voorstel om flexwerkers als postbodes en krantenbezorgers het recht te geven op het minimumloon.

Snellere verhoging van de AOW-leeftijd

De AOW-leeftijd gaat stapsgewijs omhoog naar 66 jaar in 2018 en 67 jaar in 2021. Dat is sneller dan in de wet staat. Die gaat uit van 66 jaar in 2019 en 67 jaar in 2023. Er zijn vrijwel geen principiële tegenstanders meer van een hogere AOW-leeftijd. Zelfs de SP, die lang tegen was, heeft zich daarbij neergelegd. Wel bestaat de kans dat de oppositie verzachtende maatregelen zal eisen voor individuele schrijnende gevallen.

Minder plek op sociale werkplaatsen

De nieuwe Participatiewet wijkt niet veel af van de eerder in de Tweede Kamer gesteunde Wet werken naar vermogen. Er is straks één regeling voor arbeidsongeschikten, jonggehandicapten en mensen in sociale werkplaatsen. Vanaf 2014 stopt de instroom op sociale werkplaatsen. De belangrijkste critica van de Wet werken naar vermogen, de PvdA, zit inmiddels zelf in het kabinet. Ook CDA, D66, GroenLinks en PVV zijn in grote lijnen voor.

Jeugdzorg naar gemeenten

Het kabinet wil de jeugdzorg verplaatsen van provincies naar gemeenten. Die kunnen sneller lichte hulp bieden en zo de vraag naar zwaardere specialistische hulp terugdringen. Het voorstel wordt gesteund door D66, SP en GroenLinks.

Hoger eigen risico in de zorg

Het eigen risico – nu 220 euro, volgend jaar 350 euro – wordt inkomensafhankelijk. Lagere inkomens moeten straks 180 euro per jaar meebetalen, middeninkomens 350 euro, hogere inkomens 600 euro. D66 en GroenLinks zijn voor inkomensafhankelijkheid; SP en PVV vinden dat de laagste inkomens zo min mogelijk eigen risico moeten hebben.

Minder hypotheekrenteaftrek

De hypotheekrenteaftrek voor de huidige groep huizenbezitters wordt vanaf 2014 jaarlijks verminderd met een half procent, zodat na 28 jaar het tarief van de maximale aftrek 38 procent bedraagt. Alle partijen, behalve de PVV, willen iets aan de aftrek doen. De meeste partijen gaan zelfs veel verder dan wat nu in het regeerakkoord staat. Maar ze zien dit als een belangrijke eerste stap.

Minder ontwikkelingshulp

Een miljard euro per jaar wil het kabinet bezuinigingen op ontwikkelingshulp. Het CDA lijkt dit te steunen. Het wordt door de partij gezien als een voortzetting van het beleid van CDA-staatssecretaris Ben Knapen (Buitenlandse Zaken) in het vorige kabinet.

Bijstand onder voorwaarden

Het kabinet wil strengere eisen stellen aan mensen die bijstand ontvangen – een wens van de VVD. Zij zouden geen boerka mogen dragen en Nederlands moeten spreken. Ook krijgen migranten pas recht op bijstand als ze hier zeven jaar zijn. Allemaal maatregelen die de PVV ook wil en daarom zal steunen – behalve als ze het kabinet kan laten vallen door dit niet te doen.

Strengere Voetbalwet

Hogere straffen, stadionverboden voor first offenders en boetes voor clubs die de verboden niet handhaven. CDA en PVV hebben zich al uitgesproken voor verscherping van de Voetbalwet.

Online kansspelen legaal

Het kabinet wil online kansspelen, sportweddenschappen en pokerevenementen legaliseren. Daar is zeer waarschijnlijk een meerderheid voor, zeker als het kabinet tegemoetkomt aan de eisen van de PvdA om iets te doen aan preventie en hulp voor gokverslaafden. D66 en GroenLinks zijn voor, het CDA onder voorwaarden ook. Er is ook een meerderheid voor het verkopen van het staatsbedrijf Holland Casino (weer met dank aan D66 en GroenLinks).

Geen wilde dieren in het circus

Dit is een idee van de PvdA, die daar in 2008 al een motie over indiende. Die haalde een ruime meerderheid. Ook SP, ChristenUnie, SGP, GroenLinks, Partij voor de Dieren zijn voor.

Opslag op de energierekening

In 2020 moet 16 procent van de energie duurzaam zijn opgewekt. Om dat te stimuleren komt er een opslag op de energierekening van consumenten. In 2013 kost dat een huishouden met gemiddeld verbruik ongeveer 8 euro per jaar. Dat bedrag loopt op tot 25 euro in 2015. In de Tweede Kamer stemden vorige week naast regeringspartijen VVD en PvdA ook CDA, ChristenUnie, SGP, 50Plus, D66, GroenLinks, PvdD en SP voor. In de senaat is er daarom naar verwachting ook een ruime meerderheid voor.

Bezuinigingen op de publieke omroep

Het kabinet wil 100 miljoen euro bezuinigen op de publieke omroep. Dat voorstel kan op steun in de Eerste Kamer rekenen – de PVV is immers een groot tegenstander van de publieke omroep. Het eerste kabinet-Rutte bezuinigde al 200 miljoen op Hilversum, eenvijfde van de totale begroting. Dat voorstel is al door beide Kamers heen.

Weigerambtenaar verdwijnt

Zonder het CDA in de regering hadden VVD en PvdA ervoor kunnen kiezen de weigerambtenaar direct te verbannen. Maar ze kiezen ervoor deze geleidelijk te laten verdwijnen. De huidige weigerambtenaren mogen blijven, maar er worden geen nieuwe ambtenaren van de burgerlijke stand aangenomen die weigeren stellen van hetzelfde geslacht te trouwen. Hoewel de niet-christelijke oppositiepartijen liever verder zouden gaan dan het kabinet, zullen ze deze maatregel niet blokkeren.

In de cel wachten op hoger beroep

Iedereen die veroordeeld wordt tot een gevangenisstraf van ten minste twee jaar (één jaar als er slachtoffers zijn) en in hoger beroep gaat, moet dat voortaan in de gevangenis afwachten. Ook dit is een wet die de PVV als voorstander van zwaardere straffen in principe zal steunen.

Minder langdurige zorg (AWBZ)

Veel partijen hadden in hun verkiezingsprogramma het voornemen staan om de langdurige zorg te saneren. De ingrepen die het kabinet voorstelt worden voor een groot deel gedragen door CDA en D66. Maar de bezuinigingen zijn zo hard dat oppositiepartijen zullen proberen de plannen wel aan te passen. Het gaat hier om een politiek explosief en maatschappelijk gevoelig onderwerp, dat vooral de PvdA kwetsbaar maakt.

Grotere rol verzekeraars

Verzekerden mogen straks niet meer zelf hun ziekenhuis of fysiotherapeut kiezen. Nou ja, het mag wel, maar het risico bestaat dat de patiënt dan niets vergoed krijgt. Verzekeraars krijgen nu expliciet de taak hun verzekerden naar door hen uitgekozen zorgaanbieders te dirigeren. De steun van het CDA lijkt verzekerd.

Deze maatregelen liggen erg moeilijk

Huurverhogingen

Drie maatregelen – forse huurverhogingen, de ‘verhuurdersheffing’ die corporaties moeten gaan betalen over de waarde van hun woningen en het vaststellen van de maximale huur op basis van de woz-waarde – hebben tot veel onrust in de sector geleid. Ook de voltallige oppositie ligt dwars. Weliswaar wordt de intentie van de voorstellen veelal gesteund, maar de daaraan gekoppelde bezuiniging van 2 miljard euro is te groot, vinden die partijen.

Verdwijnen ov-studentenkaart

Voor geen van de oppositiepartijen in de Eerste Kamer is het plan aanvaardbaar om van de ov-studentenkaart een kortingskaart te maken. Al helemaal niet in combinatie met de afschaffing van de basisbeurs.

Een sociaal leenstelsel

Het kabinet wil de basisbeurs afschaffen en in plaats daarvan een leenstelsel invoeren. Studenten lenen tijdens hun studie en mogen het bedrag naar draagkracht aflossen zodra ze een baan hebben. In de Eerste Kamer staat alleen D66 niet bij voorbaat afwijzend tegenover de plannen van VVD en PvdA. GroenLinks, dat eigenlijk voor de invoering van een leenstelsel is, kan zich niet vinden in de uitwerking zoals het kabinet die voorstelt. De overige partijen zijn ten principale tegen den afschaffing van de basisbeurs.

Een superprovincie in de Randstad

Noord-Holland, Utrecht en Flevoland moeten van het kabinet fuseren. Zelfs oppositiepartijen die voorstander zijn van grotere provincies en gemeenten, zien dit niet zitten. Met één fusie wordt ‘een hap’ uit de structuur genomen, zonder dat die wordt aangepakt. Van het CDA mag het „als de mensen in de provincies het zelf willen”. En dat is zeer onwaarschijnlijk.

Bijdragen: Jan Benjamin, Bart Funnekotter, Annemarie Kas, Ariane Kleijwegt, Mark Kranenburg, Emilie van Outeren, Oscar Vermeer, Erik van der Walle, Frederiek Weeda en Jeroen Wester.

    • Oscar Vermeer