Opa vertelt: hij heeft Hitler herlezen, en...

Een oude stem klinkt duidelijk boven het geroezemoes uit in het restaurant: „Ik heb Mein Kampf van Adolf Hitler nog eens gelezen.” Meteen vallen alle gesprekken stil. Niemand kijkt in de richting van de tafel waar de oude man zit. Ik zit te wachten op mijn schol. Hier aan de kust in Sleeswijk-Holstein is de schol wat de schnitzel is in Berlijn: koks kunnen hem op tien manieren bereiden. Maar het duurt wel even.

De spreker zit aan een lange tafel met vier anderen. Het is een beetje schemerig onder de lage houten zoldering van de eerste herberg, uit 1885, van het visserstadje Büsum. Wie midden in november een Noord-Duitse kustplaats bezoekt, belandt in het gepensioneerdentoerisme. Aan de andere tafels kijken paren op leeftijd nu strak naar het plafond of naar het donker buiten. Ik kan in het halfduister achter een boeket nog net zien dat de oude man over de negentig moet zijn. Zijn eveneens hoogbejaarde vrouw, met een gouden brilmontuur en wit haar, tuurt intens naar het hoofd van de tafel waar haar man gaat vertellen over zijn recente leeservaringen met Hitler. Tegenover de vrouw zit haar dochter, gezet, kort grijs haar, met naast zich haar zoon, bol en blozend. Hij zit tegenover vriendin, die tussen de beide grootouders zit.

De oude man zegt iets over „joden”. Maar zijn stemvolume is door gebaren van zijn vrouw naar beneden gedirigeerd. Wat hij zegt over Hitler en de joden blijft daardoor onbekend. Maar duidelijk is wel de ontreddering bij de familie. De kleinzoon zegt, ook met luide stem: „ Ik heb Mein Kampf nooit gelezen, grootvader.” De vriendin van de kleinzoon probeert het onderwerp te verschuiven. Ze vertelt over een boek dat zij gelezen heeft over Hitler en de vrouwen. Maar dat onderwerp ligt ook al niet erg lekker.

De tien jaar terug verschenen studie Opa war kein Nazi onder leiding van historicus Harald Welzer onderzocht hoe Duitsers zich in familiekring het nationaal-socialistisch verleden herinneren. Hoe er tussen de generaties over wordt gesproken. Over het algemeen bleek dat het verleden vooral bespiegeld wordt als een zware tijd voor de eigen kring met evacuatie, bommen, gevangenschap, doden. Maar nazi’s komen in de eigen kring niet voor. Dat verklaart misschien de gêne die is neergedaald aan de tafel van de oude man. En plaatsvervangend in het hele restaurant.

De vriendin van de kleinzoon vertelt inmiddels over de wereldreis die zij net gemaakt hebben. Grootvader schraapt zijn keel en zegt: „Ja, wie verre reizen maakt kan veel vertellen.” Nu slaat de paniek toe: mijn God, als hij maar niet gaat vertellen over zijn eigen verre reizen. De kleinzoon begint luid aan een hilarisch bedoeld verhaal over hoe hij droomde dat zijn vriendin zwanger was. En uiteindelijk zegt hij, hard lachend: „…en toen werd ik wakker en wat was ik blij dat ze niet zwanger was!” Zijn moeder en grootouders zeggen niets. De vriendin staart hem zwijgend aan.

    • Frank Vermeulen