Het vliegtuigje ging echt te ver

Twee kunstwerken over 9/11 en de Twin Towers die op een expositie in Londen geweigerd werden, hangen in een Amsterdams museum.

Het Greenbox Museum in Amsterdam krijgt deze maand in de internationaal gerenommeerde Art Newspaper de aandacht die elke Nederlands museum zich zou wensen. Niet omdat het aantal ‘likes’ op Facebook voor dit museum van Saoedische hedendaagse kunst – meer dan 1 miljoen – dat van alle andere Nederlandse musea verre overtreft.

De krant voor de kunstwereld trof in het museum bij het Leidseplein twee werken aan die in 2008 in Londen voor controverse zorgden. Ze zouden op aandringen van Saoedische geldschieters van de expositie Edge of Arabia in de School for Oriental and African Studies geweerd zijn. Dat leidde destijds in Britse media tot een golf van verontwaardiging.

Aarnout Helb komt op zaterdagmiddag uit café Eylders aanwandelen om de schilderijen te tonen in zijn museum op de vijfde verdieping van een bedrijfsverzamelgebouw. De muren van het Greenbox Museum, één kamer met circa 20 kunstwerken, zijn groen. „Dit is geen galerie, ik verkoop geen werken. Zie het als het kabinet van een particuliere verzamelaar, zoals die er waren in de 18de en 19de eeuw.” Helb, een jurist die voor ING werkte, was in 2008 op Edge of Arabia. Hij had net besloten zijn eigen museum voor Saoedische hedendaagse kunst te beginnen. Niet als statement tegen de islamvijandigheid, wel uit nieuwsgierigheid. „Door Mekka is Saoedi-Arabië het centrum van een grote cultuur. Ik was gefascineerd welke kunst daar wordt gemaakt.”

Helb toont het videowerk Al-Siraat dat Abdulnasser Gharem had ingestuurd. Daarin laat hij een brug zien die ooit gebouwd is door de familie Bin Laden. Bij de opening had de pater familias vergeten ’Inshallah’ (‘bij Gods wil’) te zeggen. De brug spoelde een jaar later weg in een overstroming, toen mensen er schuilden tegen noodweer. Op de weg heeft Gharem met de zoon van slachtoffers de woorden Al-Siraat geschilderd. In de Koran staan die voor de Weg van het leven, maar ook de Weg naar het Paradijs. Een Saoedische prinses zag het werk in Londen en vond dat het niet op de expositie thuishoorde.

Gharem verving Zebrapad, een kunstwerk gemaakt uit stempels dat de aanslag van 9/11 verbeeldde. De achtergrond is in Arabische tekens, de Twin Towers in westerse letters. De dag voor opening bezochten een vroegere chef van de geheime dienst en een andere hoge official de expositie. Later kreeg Gharem te horen dat ook dit werk weg moest. Als compromis verwijderde hij het vliegtuigje en camoufleerde hij de Twin Towers met een derde streep. „Kijk, die hangt hier”, zegt Helb, en hij trekt een gordijntje weg. „Ik vind hem zo lelijk en nietszeggend dat ik hem verberg.” Gharem maakte later een versie zoals het origineel was bedoeld, die hangt wel in het zicht.

Is Abdulnasser nu een vervolgde kunstenaar? „Integendeel. Hij is nog steeds luitenant-kolonel in het leger. De Saoedische autoriteiten vinden het spannend wat hun kunstenaars doen.” Een dag later stuurt Helb een email met screenshots van Gharem op de Saoedische televisie. „Die stuurde Stephen Stapleton, een van de curatoren van Edge of Arabia mij ooit op. Het positieve nieuws is eigenlijk dat Abdulnasser het verhaal al in 2009 daar heeft verteld als voorbeeld van hoe de autoriteiten zich niet met kunst moeten bemoeien.”

Greenbox Museum, Korte Leidsedwarsstraat 12, Amsterdam. Wo-vr 13-17 uur. Inl: greenboxmuseum.com

    • Daan van Lent