Utopie

Bij Buitenhof was gisteren politiek filosoof en zelfbenoemd scepticus John Gray te gast. Gray schrijft al jaren over de destructieve kracht van utopisch denken. Op dit moment richt hij zich vooral tegen de Europese Unie als utopisch project.

De argumenten van eurosceptici als Gray zijn bekend. Een democratie functioneert niet op supranationaal niveau, omdat daar geen sprake is van een volk met gedeelde waarden en wetten. Voor een gezamenlijke politiek zijn de historische en culturele verschillen te groot. Wie wel gelooft in een Verenigde Staten van Europa, is slachtoffer van ideologisch denken.

Was het maar waar dat verdedigers van de EU ideologisch dachten – dan vielen er nog argumenten uit te wisselen met sceptici als Gray. Wat mij opvalt is juist het gebrek aan visie bij veel pro-Europese denkers en politici. Een pleidooi voor verdere integratie beargumenteren zij meestal door te wijzen op de hoge kosten van het uiteenvallen van de euro of zelfs de EU. Omgekeerd weigeren de sceptici in te gaan op dit soort pragmatische argumenten. Met zoiets banaals als kosten-batenanalyses hebben zij niets te maken.

Een illustratie van dit langs elkaar heen praten zag ik afgelopen zomer bij een debat over de Europese Unie. D66-Europarlementariër Marietje Schaake en euroscepticus Thierry Baudet stonden tegenover elkaar. Aan Baudet werd gevraagd hoe hij een terugkeer naar de gulden praktisch voor zich zag. Daar ging hij niet over, zei hij: hij was een politiek filosoof, geen econoom. Schaake kreeg de vraag hoe het Europa waarnaar zij streefde eruitzag. Daar kon ze geen antwoord op geven: het schetsen van zulke vergezichten was voorbarig. Het debat moest vooral gaan over de stappen die nu nodig waren.

Tussen eurofielen en eurosceptici vindt geen echt debat plaats: hun argumenten zijn te verschillend van aard. Ook bij Buitenhof was dit zichtbaar. Filosoof Gray werd na zijn sombere analyse – „over tien, vijftien jaar valt de Europese Unie uit elkaar” – ingeruild voor econoom Gerrit Zalm, die iets mocht vertellen over banken en de Griekse schulden. Op Grays betoog ging hij niet in.

Ik wacht nog steeds op een Europadebat waarin alle argumenten samenkomen. Maar misschien is dat een utopie op zich.