‘Ons asielbeleid is wel erg schraperig’

Gemeenten mogen illegalen noodopvang bieden, zegt hoogleraar Spijkerboer. Intussen kan Nederland zich over het asielbeleid buigen.

Wat vrijdag in Amsterdam is gebeurd, vat de hele problematiek bondiger samen dan ik het zou kunnen, zegt Thomas Spijkerboer, hoogleraar migratierecht Vrije Universiteit Amsterdam. Vrijdag werd een groep van zo’n honderd uitgeprocedeerde asielzoekers verwijderd van een demonstratief tentenkamp in Amsterdam en vastgezet op het politiebureau. Voor de dag om was, waren er 96 weer vrijgelaten en op straat gezet. „Er is kennelijk geen poging gedaan hen het land uit te zetten.”

Dat is waar de asielzoekers met hun tentenkamp voor demonstreerden en dat is wat Spijkerboer als wetenschapper onderstreept: er ligt een niemandsland in het Nederlands asielbeleid waar duizenden mensen ronddwalen, een gebied tussen verblijfsvergunning en uitzetting. Van de 11.440 vreemdelingen die dit jaar Nederland verlieten via de Dienst Terugkeer en Vertrek, zijn er 5.850 ‘zonder toezicht vertrokken’, een ambtelijke formulering voor ‘op straat gezet’. Dat is een doorgaans onzichtbare groep waarvan zo’n honderd mensen de afgelopen maanden besloten in een tentenkamp zichtbaar te worden.

U stelt dat gemeenten asielzoekers als deze noodopvang mogen bieden. Waar baseert u dat op?

„De gemeenten hebben in 2007 met het Rijk afgesproken dat zij geen noodopvang meer zouden bieden aan uitgeprocedeerde asielzoekers. Het Rijk beloofde ‘een maximale inspanning’ om ervoor te zorgen dat die asielzoekers niet op straat zouden komen, in de gemeenten dus. Je moet vaststellen dat het niet gelukt is hen van straat te houden – het eerste half jaar 5.850 mensen erbij. De vraag is of het Rijk die maximale inspanning heeft verricht. Ik betwijfel dat: het aantal asielzoekers dat ‘zonder toezicht vertrokken’ is, is al jaren ongeveer de helft van het aantal dat moet worden uitgezet. Ik stel dat de gemeenten noodopvang mogen bieden tot het Rijk kan aantonen dat het die ‘maximale inspanning’ wel levert.”

Burgemeester Van der Laan heeft de demonstranten noodopvang aangeboden, alleen voor dertig dagen en niet met zijn allen in één verblijf. Dat is afgewezen.

„Van der Laan heeft het netjes gedaan. En de politie is bij de ontruiming deëscalerend te werk gegaan. Maar de burgemeester heeft met zijn aanpak gereageerd op een humanitair probleem – een groep mensen zonder onderdak, met de winter in aantocht – terwijl zij hun situatie als een politiek probleem zien. Zij eisen een beleidsverandering. Daar doet Van der Laan een paar stapjes opzij.”

Wat is de kern van het politieke probleem?

„Nederland is in zijn asielbeleid wel heel erg aan de kant gaan staan van het niet-verlenen van verblijfsvergunningen. Als het gaat om de zogenoemde buitenschuldverklaringen – voor asielzoekers die willen vertrekken maar door het land van terugkeer worden geweigerd – dan wordt dat beleid hier schraperig toegepast.

„Voor twee groepen geldt dat in het bijzonder. Asielzoekers uit Irak hebben geen recht op asiel, maar ze kunnen ook niet worden uitgewezen – het is zonneklaar dat asielzoekers uit Irak hierdoor op straat belanden. Sterker: het grootste deel van de asielzoekers die ‘zonder toezicht vertrokken’ zijn, komt uit Irak.

„Van de Somaliërs heeft de Raad van State, de hoogste rechter in het land, in juli 2012 vastgesteld dat ze niet kunnen worden uitgezet naar hun land. Dat betekent dat ze recht hebben op asiel. Na die uitspraak kon de verantwoordelijk bewindsman twee dingen doen. Eén: asiel verlenen. Of, twee: zeggen dat hij denkt dat de situatie in Somalië binnenkort verbetert en dat het dus weer mogelijk wordt Somaliërs uit te wijzen. Hij moet dan op een soort pauzeknop van het asielbeleid drukken en een zogeheten ‘besluit- en vertrekmoratorium’ afkondigen. Dat kan voor maximaal één jaar. En gedurende dat moratorium hebben de asielzoekers in kwestie, in dit geval de Somaliërs, recht op opvang.

„Toenmalig minister Leers deed geen van beide. Hij verleende de Somaliërs geen asiel en hij kondigde geen beleidsmoratorium af. Ze kunnen toch vrijwillig naar hun land terugkeren, zei hij. Een wonderlijke uitspraak. Ja, iedereen kan vrijwillig naar zijn land van herkomst terugkeren – en daar worden gedood.”

Zijn opvolger, staatssecretaris Teeven, heeft de Kamer onlangs toegezegd de buitenschuldverklaring nog eens te bekijken.

„Heel goed dat Teeven dat doet. Heel goed ook dat hij er even de tijd voor neemt en niet meteen zegt: we gaan het aanpassen. Daar is het allemaal veel te netelig voor.”

    • Bas Blokker