Mevrouw 2° Celsius

Christiana Figueres, hoofd van het VN-klimaatbureau, moet de wereld deze week naar een akkoord leiden om het klimaat niet meer dan 2 graden te laten opwarmen. Een ondoenlijke opgave?

Christiana Figueres, executive secretary of the United Nations Framework Convention on Climate Change (UNFCCC), speaks at the opening session of the United Nations Climate Change (COP18) Conference in Doha November 26, 2012. REUTERS/Fadi Al-Assaad (QATAR - Tags: POLITICS ENVIRONMENT) REUTERS

Er werd gefluisterd dat Christiana Figueres de baan heeft gekregen vanwege haar vader, José ‘Don Pepe’ Figueres, leider van de revolutie in Costa Rica in 1948, die meteen daarna het leger afschafte, stemrecht voor zwarten en vrouwen invoerde en nog drie keer president was. Of vanwege haar moeder, de in New York geboren maar uit een Deense familie afkomstige Karen Olsen Beck, parlementslid en diplomaat, die de liberale, Scandinavische sociaal-democratie meebracht naar Costa Rica. Of vanwege haar broer, José María Figueres, die in 1994 werd gekozen tot de jongste president van Latijns-Amerika en die later als directeur van het World Economic Forum waarschuwde dat er geen ‘Planet B’ beschikbaar is, geen tweede planeet. Of misschien alleen maar vanwege haar geboorteland, dat werkt aan een groene revolutie en dat over een jaar of tien ‘klimaatneutraal’ wil zijn.

Maar Christiana Figueres had in 2010 gewoon de beste papieren om de Nederlander Yvo de Boer op te volgen als hoofd van de UNFCCC, het klimaatbureau van de Verenigde Naties. Veel beter in elk geval dan haar belangrijkste opponent, de Zuid-Afrikaanse minister van Toerisme en Milieu, Marthinus van Schalkwyk, die in de wandelgangen ook wel ‘short pants’ heette vanwege zijn gebrek aan internationale politieke ervaring.

Het VN-klimaatbureau coördineert de internationale onderhandelingen en de bijbehorende jaarlijkse klimaattop – waarvan nu de achttiende editie gaande is in Qatar – over een nieuw klimaatverdrag dat de uitstoot van broeikasgassen moet terugdringen, om te voorkomen dat de gemiddelde temperatuur op aarde met meer dan 2 graden Celsius stijgt. Overschrijding van die kritische grens kan volgens veel klimaatwetenschappers ernstige gevolgen hebben voor de leefbaarheid.

Toen Yvo de Boer kort na de teleurstellende klimaattop in Kopenhagen in 2009 zijn vertrek aankondigde, maakte Christiana Figueres er geen geheim van belangstelling te hebben voor wat ze „een totaal ondankbare klus” noemde. In een interview met The New York Times legde ze uit hoe ze het wilde aanpakken: „Je moet door alle partijen gerespecteerd worden, want je moet tegenstellingen kunnen overbruggen. En je moet in staat zijn inspiratie en motivatie te bieden om over dat ‘ondankbare’ heen te komen. Er heerst volgens mij een gevoel van wanhoop, dat we er niet uitkomen. Dat moeten we keren. We moeten een sfeer creëren van ‘ja, we kunnen het’.”

Christiana Figueres (1956) leerde in La Luccha sin Fin (‘de eindeloze strijd’), de door haar vader in 1928 gestichte landbouwgemeenschap waar ze opgroeide, dat je in harmonie moet leven met de natuur. Haar broer vertelde een paar jaar geleden in een interview dat er thuis aan tafel alleen maar over politiek werd gepraat. Christiana studeerde sociale antropologie, eerst in Costa Rica en later aan de London School of Economics. Na een paar jaar te hebben gewerkt op de Costa Ricaanse ambassade in Bonn, keerde ze in 1987 terug naar Costa Rica, waar ze onder meer hoogste ambtenaar was op het ministerie van Landbouw. Na een aantal jaren in Washington, die ze besteedde aan de opvoeding van haar twee dochters en aan vervolgstudies aan de Georgetown Universiteit en het Gestalt Institute in Cleveland, richtte ze in 1995 het Centrum voor Duurzame Ontwikkeling in Amerika (CSDA) op. Sindsdien is ze betrokken bij de klimaatonderhandelingen, eerst als onderhandelaar namens Costa Rica en van 2007 tot 2009 als vicevoorzitter van het VN-klimaatbureau.

Ondankbaar is de huidige taak van Figueres zeker. Het VN-klimaatbureau is geen partij in de onderhandelingen, het moet er slechts op toezien dat de onderhandelingen vlekkeloos verlopen. Figueres kan niet veel meer doen dan een beetje sjorren aan delegaties die niet bereid zijn tot concessies. En ze kan dat alleen doen in de achterkamertjes van de klimaattoppen en heel omzichtig, om te voorkomen dat ze wordt beschuldigd van bemoeizucht en partijdigheid.

In het openbaar spreekt Figueres in algemeenheden. Ze kiest nooit partij, roept onderhandelaars alleen op tot vaart, of wijst erop dat bestaande beloftes om de uitstoot van broeikasgassen te reduceren onvoldoende zijn om onder de tweegradengrens te blijven. Toen de UNEP, de milieuorganisatie van de VN, vorige week meldde dat het smelten van de permafrost, de eeuwig bevroren grond, een dramatische bijdrage kan leveren aan klimaatverandering, was dat volgens haar „een waarschuwing dat het huidige pad van de wereldwijde emissies niet duurzaam is”.

Aan de vooravond van de top in Doha constateerde ze in een interview met de website Yale Environment 360, dat er een diepe kloof gaapt tussen het gevoel van urgentie bij wetenschappers en bij politici. „Het is onze uitdaging om de partijen aan te moedigen die kloof te dichten”, zei ze zakelijk, terwijl ze ook had kunnen zeggen: ‘kom jongens, het wordt tijd om de wereld te redden’.

Figueres’ voorganger Yvo de Boer, die tegenwoordig bij consultancybureau KPMG werkt, noemt klimaatonderhandelingen „een trage, frustrerende aangelegenheid” tussen landen met soms diametraal tegengestelde belangen. Het blokkeren van vooruitgang is volgens hem „belachelijk eenvoudig”.

Zo bezien heeft Figueres op de klimaattop in Durban vorig jaar een fantastische prestatie geleverd, door de top net zo lang door te laten gaan tot de partijen het eens waren over een deadline voor een nieuw akkoord. Pas zondagochtend in alle vroegte, 40 uur later dan gepland, was het spektakel voorbij – na een langdurige confrontatie tussen eurocommissaris Connie Hedegaard en de Indiase minister van Milieu Jayanthi Natarajan.

Een jaar eerder in Cancún kon Figueres, nog geen half jaar in functie, niet meer doen dan de scherven bijeenrapen van de dramatisch mislukte top in Kopenhagen, waaraan meer dan 20.000 mensen deelnamen onder wie ruim honderd staatshoofden. „Zoiets mag nooit meer gebeuren”, zei Figueres. Zij slaagde erin te voorkomen dat partijen wegliepen en ze kreeg ze zelfs zo ver dat ze eerdere vage beloftes schriftelijk vastlegden. Dat nam haar teleurstelling over het magere resultaat niet weg. In een bijeenkomst met jongeren erkende ze, in tranen, dat de ambities van de wereldleiders onvoldoende waren. Gevraagd hoe ze het desondanks volhield, zei ze: „Het is niet mijn planeet, hij is van jullie. Wij hebben hem slechts voor een paar minuten geleend.”

    • Paul Luttikhuis