Europa is hier heel ver weg

Wie naar een openbaar ziekenhuis in Roemenië gaat moet zelf injectienaalden, wc-papier en verband meenemen. De arts is een armoedzaaier. Vijf jaar is Roemenië nu lid van de Europese Unie, maar het leeft in een andere wereld. De EU liet het land aan zijn lot over toen aan de formele toetredingseisen was voldaan. Precies zoals het jarenlang in Griekenland ging.Marloes de Koning, Boekarest

Homeless man Leonard Canagi, 33, cooks soup inside his improvised shelter in a run-down mall as he refuses to go to a community shelter in Bucharest February 1, 2012. Local police and authorities are trying to relocate homeless people to community shelters where they can sleep and eat as temperatures dropped to as low as -30 degree Celsius in some parts of the country where fourteen people died in the snap cold. Record-low temperatures in parts of Eastern Europe pushed the death toll from Arctic conditions to at least 89 people on Wednesday, and have forced Russian gas provider Gazprom to warn over supplies to Europe. REUTERS/Radu Sigheti (ROMANIA - Tags: ENVIRONMENT SOCIETY POVERTY) REUTERS

Marian Ursan heeft spuiten bij een andere hulporganisatie moeten lenen. Het ministerie van Gezondheidszorg, dat in principe zorgt voor materiaal in het inlooplokaal voor drugsverslaafden in de wijk Ferentari in Boekarest, heeft niets meer, vertelt de hulpverlener. Wanneer nieuwe voorraad komt? Geen idee. „Ze zitten in een aanbestedingsprocedure.”

Dat is wel vaker zo. De Roemeense overheid is een slecht georganiseerde en daardoor onberekenbare partner. Wie naar een openbaar ziekenhuis gaat kan maar beter zelf injectienaalden, wc-papier, geneesmiddelen en verband meenemen. Een onderbetaalde arts is er meestal wel. Een slecht onderhouden gebouw ook. Op meer hoef je niet te rekenen.

Volgens de plannen zou de Autostrada Transilvania komend jaar af zijn. Van de vijfhonderd kilometer lange snelweg door het westen van Roemenië is sinds 2004 ongeveer vijftig kilometer voltooid. In de buurt van Cluj-Napoca kun je gas geven. Daarna dwingen de B-wegen die van dorp naar dorp voeren weer tot een gemiddelde snelheid van zo’n vijftig kilometer per uur.

De snelweg had een feest van Europeanisering moeten worden: de verbinding van Boekarest met Boedapest, de hoofdstad van buurland Hongarije. Nu weet niemand of hij ooit nog af komt. De Amerikaanse aannemer en zijn Turkse partner hebben zich teruggetrokken, voor zover bekend omdat de Roemeense staat de rekeningen niet betaalde.

Roemenië is sinds 1 januari 2007 een EU-land. Dat is een soort keurmerk. Dan word je verondersteld je zaakjes op orde te hebben. Met toetreding tot de club van functionerende democratieën en markteconomieën is de tijd van ontwikkelingshulp voor overheidsopbouw voorbij.

In het glanzende kantoorpand in hartje Boekarest van waaruit tot 2007 een delegatie van de Europese commissie Roemenië begeleidde en in de gaten hield, zit tegenwoordig een filiaal van reclamebureau McCann Erickson. De EU-experts op het gebied van democratisering en goed bestuur zijn doorverhuisd naar onder meer Armenië en Moldavië.

Vroeger klopte Marian Ursan aan bij organisaties die in Roemenië aan ontwikkelingshulp deden, zoals de Verenigde Naties. Maar die zitten hier niet meer. „Je bent nu EU, wend je tot je regering”, vat hij de afwijzende reacties samen die hij krijgt als hij namens zijn kleine maatschappelijke organisatie Carusel op zoek is naar donoren. „Verder, naar de bevolking achter de regering, kijken ze niet”, zegt hij verontwaardigd op zijn kantoor, waar vrijwilligers rode lintjes aan speldjes knopen voor Wereldaidsdag. „Alleen: dat je EU bent, wil niet zeggen dat je iets kunt.”

Roemenië is nog verre van een strak bestuurd land met een efficiënte overheid. Het is vaak onduidelijk waar onkunde ophoudt en onwil begint, maar het resultaat spreekt boekdelen. Publiek geld wordt verspild. Het komt vaak niet aan waar het nodig is en verdwijnt in zakken waar het niet hoort. En dat terwijl de belastingdienst ook geen geoliede machine is.

Klinkt bekend? De problemen in Roemenië lijken in hoge mate op die in Griekenland, een land dat ruim 25 jaar eerder tot de EU toetrad. Net als in Griekenland maken politieke partijen in Roemenië van hoog tot laag de dienst uit, wat tot vriendjespolitiek en willekeur leidt. Het doel van bestedingen is vaak onduidelijk en gedegen controle en planning ontbreken. Op ministeries en bij gemeenten zitten tal van mensen zonder kwalificaties maar met de juiste politieke connecties.

Het ontbreken van een goed georganiseerde overheid belemmert de ontwikkeling. Het lukt Roemenië bijvoorbeeld daardoor niet de mogelijkheden te benutten die de EU biedt. Op de Europese begroting van 2007 tot en met 2013 staat twintig miljard euro subsidie gereserveerd om de ontwikkeling van het land te stimuleren. Tussen 1 januari 2007 en nu is nog maar 9,8 procent daarvan succesvol uitgegeven en in Brussel gedeclareerd. Doordat Roemenië, waar het gemiddeld inkomen minder dan de helft is van het EU-gemiddelde, intussen ook gewoon EU-contributie betaalt, spant het er jaarlijks om of het land meer van Brussel ontvangt dan het afdraagt. Het ontlokte president Traian Basescu na de eerste ronde onderhandelingen over de volgende EU-begroting in Brussel de verzuchting dat het Roemenië niet gaat om verhoging van de subsidies, als het maar simpeler wordt om ze te gebruiken.

In Griekenland lopen nu, ruim dertig jaar na toetreding, EU-experts de deur plat. Ze doen een wanhoopspoging om in een paar jaar tijd en te midden van zware bezuinigingen en maatschappelijke onrust een efficiënte overheid naar West-Europees model van de grond te krijgen.

Griekse protesten over inbreuken op hun soevereiniteit zijn terzijde geschoven. Het voortbestaan van de euro en misschien de hele EU staat op het spel als hier niet snel en efficiënt orde op zaken wordt gesteld. Fransen bemoeien zich inmiddels met het herorganiseren van de centrale overheid. Duitsers en Nederlanders met de belastingdienst en het kadaster. Zweden met de gezondheidszorg. Het is na dertig jaar verwaarlozing een hele kluif.

Maar in Roemenië gedraagt de EU zich intussen „als een ouderwetse schoolmeester, niet als een coach”, stelt Ionut Sibian, directeur van FDSC, een koepelorganisatie voor ngo’s die werken aan verbetering van onderwijs en openbaar bestuur.

In reactie op de gebrekkige administratie en problemen met corruptie stelt de Europese Commissie steeds hogere eisen aan de verantwoording van uitgaven in Roemenië. Tegenwoordig moet iedere bon worden overlegd, terwijl in andere landen steekproeven volstaan. Subsidieontvangers verschijnen met koffers vol rekeningen op de bureaus waar de besteding wordt gecontroleerd, vertelt een woordvoerder van het ministerie van Europese Zaken. „Dat is ook heel belastend voor de ambtenaren die dat allemaal moeten controleren.” De 100-procentscontroles helpen niet bepaald om hoofdzaken voorrang te geven. De procedures zijn een brij.

„De EU-reactie is doen waar ze het beste in zijn, meer bureaucratie creëren. Zo dekt de Commissie zich in”, zegt Alina Mungiu-Pippidi, een gerenommeerd Roemeens corruptieonderzoekster en professor Democratie Studies in Berlijn. De betrokkenheid van de Europese Commissie bij Roemenië is al veel groter dan die voorheen was bij Griekenland, maar de analyse die eraan ten grondslag ligt klopt niet, volgens Mungiu-Pippidi.

Voortdurend wordt gedaan alsof de overheid problemen zelf kan oplossen. Dat gaat eraan voorbij dat die overheid zelf het allergrootste probleem is. „De Europese Commissie kijkt alleen naar de handhaving: ‘Als de rechters en aanklagers goed zijn, lost het probleem met corruptie zichzelf op.’ Dat is naïef. Brussel investeert alleen in de brandweer. Intussen staat iedereen geld op het vuur te gooien.”

Corruptie is een bijproduct van een maatschappij waarin de papieren werkelijkheid te ver verwijderd is van de realiteit, legt Mungiu-Pippidi uit. De gezondheidszorg wordt in theorie door de staat verzorgd. Maar als een arts niet kan leven van zijn salaris en geen spullen heeft om mee te werken, is een betaling onder tafel een logisch bijproduct.

Daartegen helpt alleen een betere organisatie, door een transparante overheid met goed geschoolde en redelijk betaalde ambtenaren. Die op hun beurt rationele afwegingen maken, hun baas durven tegenspreken en eerlijk belasting innen. Waar uitgaven worden gecontroleerd op hun doelmatigheid. Mungiu-Pippidi: „Daar had de EU voorwaarden aan moeten blijven stellen. Maar dat is al een gepasseerd station.”

Op advies van de Europese Commissie worden nu de Wereldbank, de Europese Investeringsbank en de Europese Bank voor Wederopbouw en Ontwikkeling ingeschakeld om Roemenië te helpen nog zoveel mogelijk fondsen te absorberen, voor het te laat is en het geld terugvalt aan Brussel.

De Nederlandse regering is onlangs een klein project gestart om het ministerie van Justitie met 80.000 euro voor de komende twee jaar te helpen rechtbanken te hervormen en nieuwe wetgeving onder de knie te krijgen middels trainingen en uitwisselingen. Heel fijn, niet alleen monitoren hoe we het doen, maar ook helpen het voor elkaar te krijgen, zei staatssecretaris van justitie Simona Teodoroiu bij het ondertekenen van het bilaterale akkoord.

Het kleine project is misschien een nieuwe trend. Het is een vorm van ontwikkelingshulp binnen de EU. Langzaam dringt het besef door dat de hulp vertrok voor het werk af was. „Jullie wisten dat we er nog niet klaar voor waren. Ons laten toetreden was een politiek besluit,” zegt hulpverlener Ursan. „Neem dan nu ook de verantwoordelijkheid ons verder te helpen.”

    • Marloes de Koning