Windkracht 10, levenden zoeken nu naar doden

Afgelopen zondag, bij de eerste herfststorm van 2012, raakten op volle zee twee schepen in nood. Een reconstructie aan de hand van het logboek van de kustwacht.

IJMUIDEN - Golfen slaan tegen het lichtbaken van de zuidpier. De pier in IJmuiden, geliefd onder avontuurlijke wandelaars, is dicht omdat er windkracht 11 is gemeten. ANP TOUSSAINT KLUITERS

De aarde is rond. Vanaf het zeiljacht Andromeda gezien ligt Den Helder, op een afstand van 80 zeemijl (150 kilometer), daarom ver achter de horizon. Niet alleen voor het blote oog, maar ook voor de marifoon, waarmee de twee bemanningsleden op het noodkanaal 16 hun oproep doen. Vanuit het marinecomplex in Den Helder bewaakt de Kustwacht met radar en radio dag en nacht het Nederlandse deel van de Noordzee. Maar Den Helder Rescue hoort de Andromeda niet.

Het is zondag 25 november. De eerste herfststorm van 2012, een zuidwester, kracht negen met uitschieters naar elf, blaast al de hele nacht en ochtend. Nederland zet filmpjes op YouTube van golven die op de pier van IJmuiden breken, en hoe je tegen de wind kunt leunen.

De Andromeda, onder Deense vlag maar met een Nederlandse bemanning, is een dag eerder uit het Duitse Cuxhafen vertrokken en boven de Waddeneilanden naar het westen gevaren, recht de storm in. De stalen tweemaster van twintig meter lengte moet tegen een stootje kunnen. Maar het jacht vaart op de motor, en die is uitgevallen. Het ligt nu dwars op de golven. De bemanning is bang dat het schip kapseist en vraagt om van boord gehaald te worden. Gelukkig luisteren anderen mee. Zoals het boorplatform GSP Saturn, waar de Andromeda zojuist is gepasseerd.

10.58Saturn belt Den Helder via de satelliet en herhaalt de boodschap van de Andromeda. „Die storm kwam niet onverwacht”, zegt Peter Verburg vier dagen later voor een batterij beeldschermen waarop alle scheepsbewegingen in het Nederlandse ‘zeevak’ te zien zijn. Verburg is hoofd opleidingen en woordvoerder van de Kustwacht. „Je kunt je afvragen of het slim was van dat jacht om uit te varen. Maar dat doet er op dat moment voor ons niet toe. Eerst moet je hulp verlenen.”

Hij print de logboeken, waarin elk radiobericht en alle scheeps- en vliegbewegingen rond elk incident worden vastgelegd. Zondag was een hectische dag, die zowel de Kustwacht als reddingmaatschappij KNRM zwaar op de proef stelde.

12.45De offshore-helikopter, een rood-witte Sikorsky Sea King, arriveert bij het jacht. Al snel is duidelijk dat het te gevaarlijk is om de bemanning van het jacht te hijsen. De kabel van de heli zou verward kunnen raken in de slingerende tuigage. De helibemanning laat een in kikvorspak gehulde redder in zee zakken, die naar het jacht zwemt. Met de twee zeilers gaat de ‘kikker’ vervolgens aan boord van een reddingsvlot, om van daaruit aan boord van de heli te worden gehesen. De operatie heeft een uur geduurd.

Intussen heeft de heli te weinig brandstof om Den Helder te kunnen bereiken en maakt een tussenlanding op olieplatform L8-P4 om bij te tanken. „De twee opvarenden zijn in goede gezondheid”, meldt het log. Hun schip drijft in noordoostelijke richting weg.

16.05Het incident met de Andromeda blijkt niet meer dan een generale repetitie. Opnieuw meldt zich een platform bij de Kustwacht, dit maal G17A. Het heeft een noodoproep opgevangen van het Britse vrachtschip Timberland: twee opvarenden zijn overboord geslagen, ruim 60 mijl ten noorden van Terschelling. Pogingen de Timberland vanuit Den Helder op te roepen mislukken.

16.15De Kustwacht verzendt een Mayday-bericht namens de Timberland: een hulpoproep met de hoogste urgentie Opnieuw wordt een heli gealarmeerd.

16.25De kustwacht alarmeert ook de reddingboten van de KNRM-stations Schiermonnikoog en West-Terschelling, de Koning Willem I en zusterschip Arie Visser. Sinds een storm in 2006, toen de reddingboot van Ameland in problemen kwam, is het protocol om bij zulk weer niet één maar twee reddingboten in te zetten, die elkaar eventueel kunnen helpen.

16.40Een Duitse reddingshelikopter vertrekt van het eiland Borkum naar de Timberland.

16.48Terwijl de schemer valt, vertrekt de Willem I voor wat een loodzware tocht belooft te worden. „Niemand zit erop te wachten met windkracht 10 naar zee te gaan”, zegt Henk Huizinga, plaatsvervangend schipper. „Het is een gigantisch eind varen in zulk weer en je weet waar je naar gaat uitkijken: niet naar levende mensen.”

17.00De Arie Visser vertrekt van Terschelling. „Het is even slikken als je hoort dat er twee mensen overboord zijn gegaan en hoe ver het is”, zegt schipper Jan van Rees. Voor hem en zijn vijf bemanningsleden, die met helm en overlevingspak zitten ingegespt in de cabine, is de tocht een „rollercoaster”. „De adrenaline komt je kop uit”, zegt hij. Als ze de relatieve luwte van de kust hebben verlaten, krijgen ze te maken met brekende golven van tien meter. Aan twee kanten schijnen ze met zoeklichten in zee om de golven te zien aankomen, maar ze kunnen niet voorkomen dat die de boot af en toe compleet bedelven. „Je kunt alleen opzij iets zien”, zegt Huizinga van de andere boot. „Door de voorruit ziet het er uit als de autowasstraat.”

17.03De Timberland laat weten „de personen niet meer te zien”. Door de storm zijn ze een mijl noordelijk weggezet. Schepen melden zich na het Mayday-signaal. Als eerste het Belgische containerschip Catherine, op 20 mijl afstand, dat er meteen bij zegt „geen hulp te kunnen verlenen”.

De twee drenkelingen zijn een bootsman en een matroos, die vermoedelijk het dek op zijn gegaan om lading te sjorren. De Timberland vervoert hout. Deze reis ging van Scandinavië naar Alexandrië. Wie het schip twee dagen later aan de kade van IJmuiden zag liggen, begrijpt iets van wat zich afgespeeld heeft. Als een mikadospel ligt het hout over het voordek.

Hebben de twee een kans gehad? Ze droegen alleen een reddingsvest; langer dan een half uur hou je het in water van tien graden dan niet uit. Met een overlevingspak zou het een paar uur geweest zijn, maar dat droegen ze niet. „Je moet het ergste vrezen”, zegt Peter Verburg. „Maar je stopt pas met zoeken als alle redelijke hoop voorbij is. En dan nog zoek je door, om de lichamen te bergen voor de nabestaanden.”

17.40De Duitse helikopter arriveert op de plek waar de mannen overboord zijn gegaan. Een computer berekent hoe ver stroming, golven en wind ze intussen weggezet hebben. Dan begint het zoeken. Met het blote oog, maar vooral met de warmtebeeldcamera, die een mensenlichaam van grote afstand in de golven kan oppikken. Een paar minuten later arriveert ook de Nederlandse helikopter.

17.50„Koning Willem I voortstuwingsprobelemen, GPS ligt eruit”, meldt het logboek kort. Op de KNRM-boot heerst nog net geen paniek. De waterjet-aandrijving, twee ‘straalpijpen’ achter de boot, zijn onbruikbaar geworden door een hydraulisch lek. Tegelijkertijd is de stroom uitgevallen, waardoor de navigatieapparatuur enige tijd niet werkt. „De wet van Murphy”, zegt Henk Huizinga later. Zijn boot was vleugellam en blind. „Hoe moesten we dit spul in godsnaam weer aan de loop krijgen?” Maar de stroom keert terug en ze slagen erin een van de jets provisorisch te repareren. Op halve kracht, af en toe ingehaald door een grondzee, vaart de Willem I „retour station”.

17.57Door het ‘twee-boten-systeem’ krijgt ook de Arie Visser uit Den Helder bevel terug te keren. Het zou nog drie uur varen geweest zijn naar de Timberland. Drie kwartier later meert schipper Van Rees af aan de KNRM-steiger op Terschelling. Volgens hem zingt „op het dorp” dan al het verhaal rond dat het gekkenwerk was om in dit weer aan zo’n lange tocht te beginnen: dat is „levenden naar de dooien brengen”. Van Rees vindt van niet. „Het is mijn taak het risico in te schatten, uit te varen en weer thuis te komen. Het was zwaar maar niet onverantwoord. En ja, het is erg triest dat we die mannen niet hebben geborgen.”

19.17De Duitse helikopter keert wegens brandstofgebrek terug naar Borkum, maar ziet onderweg twee lichtjes in het water. Zijn dat de zwemvesten van de twee drenkelingen? Hij werpt een fakkel af om de plek te markeren voor de Nederlandse collega’s. Om 19.23 uur, drie uur na het man-over-boordbericht, hijsen ze een man uit het water. Hij leeft niet meer. De tweede drenkeling moet in het water blijven, want ook de Nederlandse heli heeft brandstoftekort en gaat bijtanken, op platform G17A. Het idee is om daarna de tweede man uit het water te halen. Maar de wind is zo toegenomen dat ze niet mogen opstijgen. Ze blijven die nacht op het platform.

20.12Den Helder trekt de Mayday in.

20.28„Hoorde van de schepen enige teleurstelling dat zij het stoffelijk overschot in zicht hebben maar niets kunnen doen”, noteert het logboek.

20.30De kapitein van de Timberland gaat zijn bedrijf inlichten. Hij heeft later nog een klus. Aan de KLPD moet hij alles wat hij weet van de man die nog in het water ligt doorgeven: kleding, littekens, tatoeages. Vermoedelijk kan hij alleen daaraan herkend worden. Als hij wordt gevonden.

Het is maandag 26 november. De zee is gaan liggen. Vanaf 7.15 uur hervat de heli het zoeken. ’s Middags neemt een vliegtuig het over. Tevergeefs.

12.35De heli landt op vliegveld De Kooy. De lijkwagen komt even later.

14.55„Incident closed”, zegt het logboek.

15.30Het bergingsvaartuig Hurricane neemt het jacht Andromeda op sleeptouw naar Terschelling.