Jonge medicijnontdekker is opgelicht en genegeerd

Peter Pringle: Experiment Eleven. Deceit and Betrayal in the Discovery of the Cure for Tuberculosis. Walker and Company, 269 blz, € 25,99

Zomer 1943. Al een paar maanden is Albert Schatz, een jonge promovendus aan Rutgers University, in grondmonsters op zoek naar bacteriën die antibiotica produceren. Hij volgt daarmee het voorbeeld van Sir Alexander Fleming, wiens toevallige observatie dat een schimmel bacteriedodende werking had, leidde tot de ontdekking van penicilline. Zijn begeleider Selman Waksman heeft Schatz op het spoor gezet van een familie van draadvormige bacteriën.

Op 23 augustus is het raak: in zijn elfde experiment isoleert Schatz een bacterie die dodelijk blijkt voor veel ziekteverwekkers, waaronder zelfs de gevaarlijke tuberculosebacterie. Met steun van de nabijgelegen laboratoria van het farmaceutische bedrijf Merck ontwikkelen Waksman en Schatz een nieuw, krachtig antibioticum, streptomycine. Ze publiceren samen twee artikelen en verkrijgen octrooi op hun ontdekking. Honderdduizenden patiënten zullen in de jaren erna hun leven danken aan deze twee onderzoekers. Een verhaal uit een jongensboek.

Tenminste dat lijkt zo. Het sprookje spat uiteen als Waksman Schatz dwingt om zijn rechten op de ontdekking af te staan aan de universiteit, iets wat hij naar eigen zeggen ook zelf heeft gedaan. Wat hij er echter niet bij vertelt, is dat hij met de universiteit heeft afgesproken dat hij 20 procent van alle royalty’s zal krijgen, alleen al in 1948 het astronomische bedrag van 124.000 dollar. Ook verspreidt Waksman in allerlei publicaties een volkomen verzonnen verhaal over de ontdekking van het streptomycine: niet Schatz maar iemand anders zou de bacterie hebben geïsoleerd uit geïnfecteerde kippen.

Schatz begint echt nattigheid te voelen als Waksman hem een aantal cheques stuurt van telkens 500 dollar. Dat is aanleiding voor een juridisch gevecht dat Schatz uiteindelijk wint. Hij wordt formeel als medeontdekker te boek gesteld en krijgt zijn deel van de royalty’s. Het wetenschappelijke establishment blijft echter vierkant achter Waksman staan, en bagatelliseert zijn bijdrage als die ‘...van een laboratoriumassistent’. Het is dan ook niet verwonderlijk dat in 1952 alleen Waksman de Nobelprijs voor Geneeskunde ontvangt, ‘...voor zijn ontdekking van streptomycine, het eerste antibioticum tegen tuberculose’. Ook in de jaren daarna wordt de rol van Schatz stelselmatig gebagatelliseerd.

Sindsdien hebben velen geprobeerd dat recht te zetten en de waarheid boven tafel te krijgen. Wie ontdekte streptomycine nu echt? In 2010 ging onderzoeksjournalist Peter Pringle in de archieven van Rutgers University op zoek naar de oorspronkelijke laboratoriumjournaals. Hij vond ze in een kartonnen doos die tot dan toe door iedereen over het hoofd was gezien. Daarmee kreeg hij het definitieve bewijs in handen: Schatz was niet alleen de ontdekker van het streptomycine, maar had ook met gevaar voor eigen leven aangetoond dat het actief was tegen de tuberculosebacterie.

Experiment Eleven is een wetenschappelijke page turner. Als een detective zet Pringle de historische gebeurtenissen en zijn bevindingen minutieus uiteen, en neemt daarmee alle twijfel weg. Voor Schatz kwam deze ultieme genoegdoening helaas te laat: hij stierf in 2005. Maar in het Smithsonian Museum of American History zijn tegenwoordig vlak naast de eerste gloeilamp van Edison de reageerbuisjes te zien die hij gebruikte in zijn experimenten.Rob van den Berg

    • Rob van den Berg