opinie

    • Bas Heijne

Applaus

De reacties op het rapport van de commissie-Levelt over de fraude van Diederik Stapel – ik vat ze even samen.

Eén: Stapel is een narcistische eenling, die de loopbaan van zijn collega’s ernstige schade heeft toegebracht – nee, die collega’s zijn bewust ziende blind geweest, zo graag wilden ze in licht van hun academische zonnekoning staan.

Twee: met zijn wetenschapsfraude heeft Stapel de discipline van de sociale psychologie in diskrediet gebracht (Minister Bussemaker: „Dit is echt een exceptioneel geval.”) – welnee, de hele sociale psychologie heeft zich schuldig gemaakt aan wat de commissie „slodderwetenschap” noemt.

En drie: door gegevens te verzinnen heeft Stapel talloze onderzoeken kapotgemaakt – kom nou, die onderzoeken zélf waren onzinnig, een mengeling van quasimaatschappelijke relevantie (agressie! racisme! seksisme!) en de onuitroeibare neiging van de sociale wetenschappen om op een omslachtige manier naar de bekende weg te vragen.

De vraag is dus een oude vraag, die altijd gesteld wordt na de ontmaskering van een spectaculaire bedrieger: ligt de schuld bij de dader of draagt zijn omgeving misschien nog wel meer schuld? Heeft Lance Armstrong de wielerwereld gecorrumpeerd of is hij het product van een corrupte sport? Kon Dirk Scheringa zijn financiële kaartenhuis overeind houden door pathologisch mooi weer spelen of wilde het publiek zo graag in hem geloven?

Allebei. Een goede oplichter kent de zwakheden van zijn slachtoffers. Hij is de spiegel van hun verlangens.

Stapel is een grote jongen, hoor je nu steeds, hij staat op zeven in de toptien van grootste wetenschapsfraudeurs aller tijden. Ik heb die lijst bekeken. Vrijwel alle fraudeurs vallen onder de noemer ‘biomedisch’ – er zit verder alleen nog een natuurkundige bij. Waar andere grote fraudeurs gegevens vervalsten in onderzoeken naar vraagstukken van leven en dood, daar begaf de Nederlander Stapel zich op het gebied van het piepkleine maatschappelijke inzicht. Geen verzonnen data over nieuwe middelen om kanker te bestrijden, geen gemanipuleerd inzicht in de oorzaken van alzheimer – maar sociologische kletskoek in het genre ‘raar maar waar’, waarmee je kunt aanschuiven in een van die gezellige middagprogramma’s op televisie. De ‘onderzoeken’ van Stapel moesten het hebben van een verrassingseffect waarover het goed praten was bij de koffieautomaat: wist je dat rood vlees eten je agressief maakt? Wist je dat eenzame mensen het meest racistisch zijn? Net verrassend genoeg om een onderwerp van gesprek te zijn, niet zwaar genoeg om verder over na te denken. Stapel werd al niet serieus genomen toen we hem nog serieus namen. Wetenschap als lifestyle.

De nieuwe kleren van de keizer: zelfs in het geval van Stapel was er een kinderstem die riep dat deze wetenschapper in zijn blote kont stond. Een zeventienjarige scholiere rekende twee jaar geleden in de Volkskrant af met een onderzoek van Stapel, dat had uitgewezen dat „meisjes die naar sexy vrouwen kijken, slechter presteren in wiskunde omdat ze het geportretteerde vrouwbeeld automatisch overnemen: ze gaan zich sexier, afhankelijker, zorgzamer, maar niet slimmer gedragen”. Geen effect.

Een vroege lezer van Stapels boek citeert op vk.nl nog een onderzoek: proefpersonen die op een koffiebeker het woord ‘kapitalisme’ hebben gezien, gaan zich meer te buiten aan M&M’s dan proefpersonen die de boodschap niet hebben gezien.

Alleen in zijn auto at Stapel alle M&M’s zelf op.

Hier werd niet alleen gefraudeerd in de wetenschap, hier was wetenschap zelf een vorm van fraude geworden.

Dat de reputatie van Stapel zo groot kon worden, komt doordat hij de samenleving op twee verleidelijke manieren tegemoetkwam: door weldenkenden voortdurend in hun hang naar politieke correctheid te bevestigen met ‘onderzoek’, en door de wetenschap hapklaar te maken voor het mediatijdperk, waardoor academia weer maatschappelijke relevantie kon claimen.

Stapel: „Applaus is een blijk van erkenning. Het betekent dat je de moeite waard bent.”

Collega’s van Stapel beloven nu beterschap, maar de betekenis van zijn val lijkt hun grotendeels te ontgaan. Hier is een hele klasse onderuitgegaan. De oplichter Stapel was het product van de tijdgeest; zoals de financiële sector de afgelopen jaren draaide op verzonnen geld, zo draaide een universitaire tak op verzonnen wetenschap. Een academische Bernie Madoff. Nu de ballon geknald is, moet er niet alleen opgelapt en bijgesteld worden. Er moeten harde vragen gesteld worden over de verhouding tussen wetenschap en samenleving. Ik ben ze nog niet tegengekomen.

    • Bas Heijne