Een absurd groot zwart gat

In het hart van bijna alle sterrenstelsels lijkt een zwart gat te zitten. Maar er is nu een uitzonderlijk zwaar zwart gat ontdekt, in een heel klein stelsel.

Eddy Echternach

Wetenschapsjournalist

Rotterdam. In een sterrenstelsel op 240 miljoen lichtjaar van de aarde is een zwart gat ontdekt dat misschien wel het zwaarste zwarte gat is wat astronomen ooit hebben waargenomen. Vreemd genoeg is het sterrenstelsel waar het object deel van uitmaakt verre van kolossaal. Integendeel: het is juist vrij klein. Astronomen staan voor een raadsel.

Het ‘superzware’ zwarte gat bevindt zich in het hart van NGC 1277, een sterrenstelsel in het sterrenbeeld Perseus. Dat is een kleinere soortgenoot van onze Melkweg: een schijfvormige verzameling van miljarden sterren die om het middelpunt van de schijf cirkelen.

De kolos is ontdekt door een internationaal team van astronomen, onder wie de Nederlanders Remco van den Bosch, Glenn van de Ven en Arjen van der Wel van het Max-Planck-Institut für Astronomie in Heidelberg (Duitsland). Zij kwamen het zwarte gat op het spoor bij een systematisch onderzoek van zevenhonderd relatief nabije sterrenstelsels.

Bij dat onderzoek vielen NGC 1277 en vijf andere compacte sterrenstelsels op doordat hun sterren grote snelheidsverschillen vertonen. Zo’n sterke snelheidsspreiding wijst erop dat zich in het centrum van het stelsel een enorm grote massa bevindt.

Aan de hand van al bestaande opnamen van de Hubble-ruimtetelescoop kon worden vastgesteld dat zich in het centrum van NGC 1277 een zwart gat schuilhoudt dat ongeveer zeventien miljard keer zo zwaar is als onze zon. Van de overige vijf stelsels zijn (nog) geen gedetailleerde beelden beschikbaar, maar hun zwarte gaten zijn waarschijnlijk niet veel lichter.

De ontdekking van een superzwaar zwart gat in het centrum van een sterrenstelsel is allang geen verrassing meer. Astronomen zijn het er zo langzamerhand wel over eens dat bijna elk stelsel zo’n centraal zwart gat heeft, al kon nog maar in een honderdtal gevallen de massa worden bepaald.

Wat het zwarte gat in NGC 1277 zo bijzonder maakt, is dat het 14 procent van de totale massa van het sterrenstelsel voor zijn rekening neemt. Bij verreweg de meeste stelsels is het massa-aandeel van het zwarte gat honderden keren kleiner.

Verder onderzoek zal moeten uitwijzen of de zes sterrenstelsels buitenbeentjes zijn of dat de astronomische vuistregel ‘hoe groter het sterrenstelsel, des te groter zijn centrale zwarte gat’ gewoon in de prullenbak kan.