Het verleden terugvinden met een kaart

Verschillende uitgeverijen komen met kaarten van eeuwen geleden. De belangstelling voor historische cartografie groeit. Kaartlezen wordt spannend.

De Biesbosch op Kaartblad 16 uit de Nederlandsche Reise- en Zakatlas anno 1773 van Jan Christiaan Sepp te Amsterdam, een van de eerste reisgidsen door Nederland. Illustratie uit Historische atlas van de Biesbosch

Binnenkort reist een deel van de kostbare Atlas der Neederlanden naar Kroatië. Deze atlas van de Noordelijke en Zuidelijke Nederlanden werd in 1813 afgerond en telt meer dan 600 gedrukte en handgekleurde kaartbladen. Sommige gaan terug tot de zeventiende eeuw.

Deze bijzondere onderneming heeft alles te maken met de toegenomen belangstelling voor historische cartografie. De Atlas beleeft bij drukkerij Zrinski in Cakovec een facsimile-herdruk. Hoewel het kaartwerk is gedigitaliseerd, is toetsing ter plekke van het origineel met de herdruk geboden. Deze tocht van de vaderlandse kaartverzameling naar Kroatië „markeert een mijlpaal in de hedendaagse cartografie”, aldus hoofdconservator Garrelt Verhoeven van de Bijzondere Collecties van de Universiteit van Amsterdam, beheerder van de Atlas. „Het heen en weer sturen van digitale bestanden, zoals gebruikelijk, voldoet niet. Elke kleurnuance van de nieuwe editie die in 2013 verschijnt dient het origineel te evenaren. Als de aandacht voor cartografische uitgaven niet zo groot was, kon zo’n project onmogelijk plaatsvinden.”

Ook archivaris Paul Brood van het Nationaal Archief in Den Haag constateert een groeiende belangstelling voor kaarten van eeuwen geleden. Hij is verantwoordelijk voor de kaartselectie in de gloednieuwe uitgave Schatkamers van Nederland met als ondertitel Historisch kaartwerk van Nederland. „Mensen zijn meer dan ooit geïnteresseerd in het verleden van ons land”, zegt hij. „Historische kaarten laten de structuren van het landschap van vroeger zien. Veel van het oorspronkelijke landschap is in de loop van de tijd vernietigd en zo goed als onherkenbaar veranderd. In deze uitgave benadrukken wij dat er toch van alles is terug te vinden.”

De ANWB heeft een respectabele traditie in het uitgeven van kaarten, vooral toeristische, maar de editie van historisch materiaal is nieuw. Schatkamers van Nederland bevat 24 historische kaarten, verdeeld over de provincies, waaronder een fantastische Russische spionagekaart van IJmond uit de Koude Oorlog. Een blauwe lijn op deze militaire kaart uit 1977 geeft aan dat Nederland ten oosten ervan, dus vanaf de duinen in de richting van Duitsland, bij inundatie geheel onder water zou komen te staan. De Russen waren bekend met het feit dat Nederland goeddeels onder de zeespiegel ligt.

Volgens Brood is de „rode draad” in de vele cartografische edities dat we „aan de hand van de kaarten het verleden kunnen terugvinden”. Daarom is deze ANWB-editie verrijkt met een geschreven toelichting op de kaarten en routebeschrijvingen door het Nederland van nu.

Het heden verbinden met het verleden en het heden ontdekken aan de hand van het verleden, dat doet ook de Historische atlas van de Biesbosch, zojuist van de persen gerold bij drukkerij Damen te Werkendam. Auteur, kaartenverzamelaar en Biesbosch-kenner Wim van Wijk heeft zes eeuwen Biesbosch samengebracht in een boek dat 78 kaarten telt, voorzien van uitvoerige beschrijvingen. De openingsalinea van de Biesbosch-atlas maakt dat je terug wilt reizen in de eeuwen: „Er was eens... geen Biesbosch. Daarvoor moeten we terug in de tijd. Naar de vijftiende eeuw, een periode waarin kaarten sporadisch werden vervaardigd en al helemaal in dit deel van Europa. Hoe Holland er vóór de Sint-Elisabethsvloed van 1421 heeft uitgezien, is niet vast te stellen.”

Van Wijk betoogt dat de kaarten die het verre verleden van de Biesbosch oproepen hun inspiratiebronnen in overleveringen en veronderstellingen vinden. Als een detective gaat hij te werk om de veranderingen in het landschap te reconstrueren. Zo spannend kan het lezen van oude kaarten dus zijn. Vervolgens begeven we ons op weg om dat verzonken verleden terug te vinden in het landschap van nu. Terecht staat in het voorwoord van de ANWB-uitgave: „Oude kaarten lenen zich bij uitstek voor een tweede leven. Ze zijn in het verleden gemaakt met een speciaal doel: het vastleggen van grondbezit, het oplossen van een geschil [...]. Maar nu geven de kaarten ons inzicht in de ontwikkeling van ons landschap.” De vele edities die nu verschijnen, bewijzen dat laatste.

Schatkamers van Nederland. Uitg. ANWB Media, Den Haag * Historische atlas van de Biesbosch. Uitg. WBooks, Zwolle * Atlas der Neederlanden. Uitg. Asia Maior/Atlas Maior, Voorburg (oktober 2013)