‘Het is een keuze om niet te klinken’

Ze spelen tot de haren op hun strijkstokken er bijhangen. Het groovende strijkkwartet Zapp4 heeft in Radiohead een nieuwe inspiratiebron gevonden.

Nederland, Rotterdam, 19 september 2010 Zapp String Quartet Foto: Merlijn Doomernik

Vraag hedendaagse jazzmusici naar inspiratiebronnen en de naam Radiohead valt negen van de tien keer. De avontuurlijke popmuziek van de Britse band rond zanger Thom Yorke heeft zo al menig interessante interpretatie opgeleverd – de originele song ontdaan van zijn oorspronkelijke vorm, door bijvoorbeeld de Amerikaanse jazzpianist Brad Mehldau of de Nederlandse saxofonist Yuri Honing.

En nu waagt het groovende en improviserende strijkkwartet Zapp4 zich aan een Radiohead ‘songbook’, met de nieuwe cd We Suck Young Blood. „Radiohead maakt heel melodische, transparante muziek”, zegt violist Jasper le Clercq van Zapp4. „Het zijn popliedjes, maar ze hebben geen flauwe vorm. En het is klankrijke muziek. Hoe ze rare afwijkende instrumenten als een glasorgel inzetten, bijvoorbeeld in het nummer How to Dissapear Completely. Het is geladen muziek. Er broeit steeds iets onder alle lagen. We zitten soms echt met kippenvel te spelen.”

Zie het kwartet Zapp4 op het podium zitten – twee violen, een altviool en een cello, bewust dicht bij elkaar, zeer geconcentreerd spelend. Het is de zwaarheid van de Radiohead-muziek die zulk intense verklanking aanmoedigt, zeggen de musici. En het sluit aan bij de interactieve werkwijze die het kwartet altijd al heeft gehad. Behendig en dynamisch laten de drie violen de melodie passeren. Een paar zachte pizzicato (geplukte) tonen. Een flageolette riedel. Het vierde instrument, de cello, vervult vaak de basrol. Het zijn vier gelijkwaardige stemmen die elkaar opvangen, compenseren en aanvullen.

Bij Zapp4 kan „niemand achterover leunen”. Door geijkt klassiek repertoire links te laten heeft de band van de violisten Oene van Geel, Jasper le Clercq en Jeffrey Bruinsma, en cellist Emile Visser naam gemaakt als een van eigenzinnigste en swingendste strijkkwartetten van Nederland, dat in 2005 werd onderscheiden met de Kersjesprijs. Zo combineert het moeiteloos jazz, rock, vrije improvisatie en wereldmuziek, waarbij interactie een bepalende factor is.

Alle muziek wordt vertaald naar strijkers. Het ontbreken van drums, bas en piano wordt opgelost met percussietechnieken. Eén techniek is favoriet: het ‘choppen’. Doordat dicht met de slof van de strijkstok bij de vioolkam wordt gespeeld, ontstaat een soort geconcentreerd krasgeluid. Daar kun je dus heel goed ritmisch mee uit de voeten, aldus de violisten.

Zapp4 speelt, net zoals Radiohead, graag met klankkleur en contrasten. Deze stevige popmuziek is tamelijk ‘heavy’ voor de instrumenten. De strijkharen hangen er na een aantal passages van dreiging en suspense echt bij. Toch is het beheerst krassen, volgens Le Clercq. „Als het je alleen maar om beuken gaat, ben je snel toe aan nieuwe snaren en zal je instrument dichtklappen. Een viool bloeit en klinkt juist, door veel boventonen. Het is een keuze om níét te klinken, dat is dan juist de klank, maar daar tegenover moet je zo mooi en bijna klassiek mogelijk een melodietje spelen.”

Het was violist Jeffrey Bruinsma die het voorstel deed voor dit Radiohead-project dat deel uit maakt van de vierluik 4x Zapp4 (met verdere projecten met gitarist Eric Vaarzon Morel, zanger Spinvis en het uitvoeren van het Carnaval des Animaux van Saint-Saens). Iedere strijker heeft nummers gearrangeerd, vrij gekozen uit zowel Radiohead-albums als het solowerk van Thom Yorke. „Vrij snel wisten we dat we ermee door wilden. Het klonk zo mooi”, zegt Jasper le Clercq. „Opmerkelijk vinden we hoe we klassieker dan ooit zijn gaan klinken.”

Violist Oene van Geel bewerkte het gelaagde popmeesterwerk Paranoid Android, dat er voor hem uitsprong om de sterke melodieën, harmonieën en de lange vorm met contrastrijke, haast symfonische passages. Hij bedeelde Jasper de ‘rol’ toe van zanger Thom Yorke, met solo, terwijl het kwartet beweegt tussen sobere pizzicato’s aan het begin en later veel tumult en beweging. „Soms is het spannend om te kijken hoe ver je terug kan gaan om op andere plekken stevig gas te geven”, aldus Van Geel.

In Exit Music (for a Film) heeft Le Clercq een „kneiterhoge” melodie geschreven voor de altviool en de viool erboven op. „Zowel Jeffrey als ik zitten echt te piepen in het hoge, superzacht tot op de kam om die elektronica in deze muziek in te vullen. Want met alleen de melodielijntjes spelen, daar komen wij niet mee weg.” En de improvisatieruimte? „Minder dan we gewend zijn. We zitten nu met lappen uitgeschreven noten voor ons neus. Maar voelen ons niet gebonden.”

Zapp4 koos niet voor de uitgesproken hits van Radiohead. Maar voor „stukken die we mooi vonden en waar we wat mee konden doen”. Zoals het vrij monotone liedje How to Disappear Completely, waarin Van Geel op zijn viool zit te „gitaren” en de spanningsboog de grootste uitdaging vormt. Een gevoel van ‘samen de waterval af’ kregen de strijkers bij het titelnummer We Suck Young Blood. Het neemt ze steeds mee.

Dit project brengt de strijkers ook naar de popzalen. Zapp4 voelt zich overal thuis. Le Clercq: „Waar tegenwoordig steeds meer de pop in de klassieke concertzalen klinkt, zie ik ons graag in een popzaal tussen publiek. Muziek blijft het meest voelbaar als je het gemaakt ziet worden.”

De wens de cd persoonlijk te geven aan Thom Yorke – de band trad onlangs op in de Ziggo Dome, is helaas niet uitgekomen. Maar Radiohead heeft de cd wél beluisterd op de afterparty, weten ze. De droom? „Wij zouden een best mooi voorprogramma vormen.”

Concert 1/12 in Muziekgebouw aan ’t IJ, Amsterdam. Info over tournee: www.zapp4.com