Ziels verwanten

Een film van twee uur en drie kwartier die eeuwen bestrijkt. Zes verhalen. Drie regisseurs. Elke acteur vier tot zeven rollen. De roman Cloud Atlas is ambitieus, de mozaïekfilm eveneens.

Anno 1936: Robert Frobisher droomt in Cloud Atlas

Halverwege een antwoord zegt schrijver David Mitchell ineens dat hij moet ophangen: er is iemand aan de deur. Klik – en weg is hij. Slik. Wanneer kan ik terugbellen? Maar dan belt hij zelf al. En gaat verder met het antwoord. Achteraf blijkt dat die onderbreking ons gesprek precies doormidden heeft geknipt. Als in een verhaal uit zijn roman Cloud Atlas.

Daarin begint Mitchell een verhaal in 1849 (in dagboekvorm), onderbreekt het abrupt en begint een volgend verhaal in 1936 (in brieven), onderbreekt dat abrupt en begint weer een verhaal in 1973 (een thriller). Er volgen nog komische memoires, een sciencefiction-interview en een kampvuurverhaal uit een heel verre toekomst. Dat zesde verhaal wordt helemaal verteld, daarna volgen, in omgekeerde volgorde, de eindes van de andere verhalen.

Een structuur van matroesjkapoppen; de film is eerder een dikke verhalenvlecht. David Mitchell: „Of een mozaïek. Ik ben erg onder de indruk van de zorg waarmee de filmmakers de stukjes aan elkaar gelijmd hebben. Ik heb de film nu twee keer gezien en nog niet alles opgemerkt. Er wordt een vraag gesteld in 1849 die een paar honderd jaar later wordt beantwoord. In 1849 loopt Adam Ewing langs een slavenplantage, in 1973 zie je die plantage op een foto aan de muur. Het wemelt van zulke verwijzingen.”

De regisseurs zijn Mitchell dankbaar, zegt Lana Wachowski in het Concorde Hotel bij de Kurfürstendamm in Berlijn. Door Cloud Atlas konden Lana, haar broer Andy en de Duitse regisseur Tom Tykwer een hecht trio vormen. De film werd in de Berlijnse Babelsberg Studio opgenomen, tussendoor vlogen de Wachowski’s naar Mallorca voor drie verhalen die spelen in 1849, de 24ste eeuw en een postapocalyptische wereld. Tykwer filmde het middenstuk – 1936, 1973 en 2012 – grotendeels in Schotland.

Verwante zielen zijn het, makers van hippe, zelfbewuste montagefilms als The Matrix en Lola Rennt. Regisseurs die een miljoenenpubliek willen trekken én filosofische vragen stellen over schijn, wezen of causaliteit. De gepassioneerde, kwikzilveren Lana met rozerode rastavlechten praat het meest – tot 2008 heette zij Larry. De cerebrale Tykwer biedt sardonisch weerwerk. Maar als de stille Andy Wachowski – massief, kaal, in het zwart – het woord neemt, is dat met force majeure. Dan zwijgt de rest.

Lana Wachowski: „Regisseurs zien elkaar nooit. Vlogen wij naar Berlijn, dan vertrok Tom net weer. Alleen als we samen een project deden, konden wij elkaar langer zien. Deze film is liefdewerk. We hebben vier jaar gratis gewerkt en ons eigen geld erin gestoken. Acteurs klaagden niet als we even geen geld hadden, financiers sprongen erin terwijl ze wisten hoe moeilijk Cloud Atlas te verkopen was.”

Tom Tykwer: „Niks aan de film is eenvoudig. Zes verhalen die, als je het boek hebt dichtgeslagen, in je herinnering blijven hangen als één verhaal. Het is een soort narratieve symfonie. We wilden dat gevoel in onze film benaderen.”

David Mitchell: „Als een film zo’n grote bezetting heeft, komt elke acteur heel kort in beeld en vergeet de kijker wie wie is. De filmmakers hebben dat heel slim opgelost door dezelfde acteurs dubbele, drievoudige, viervoudige, vijfvoudige, zesvoudige rollen te laten spelen.” Mitchell heeft hoorbaar plezier met het formuleren van quintupling en sextupling, alsof hij liefst nog hoger zou willen.

„Dan heb je als kijker een relatie met een acteur, een ‘ziel’ zo je wilt. Die methode is eigenlijk heel oud. Vierhonderd jaar geleden had je groepen acteurs die optraden op het dorpsplein: acht of tien of twaalf acteurs speelden honderden verschillende mensen.”

Tykwer: „We schiepen een overkoepelend verhaal om de zaak bijeen te houden. In 1849 heb je dokter Henry Goose, een gifmenger. Dat personage zie je door de eeuwen heen, via ambivalente personages, evolueren in iets heel positiefs: Zachry, die de mensheid redt. En het is geen messias, maar een gewoon mens. Het is fantastisch om de beroemdste Mr. Everyman van deze planeet te hebben. Tom Hanks!”

Tom Hanks maakt zijn entree, met actrice Halle Berry in het kielzog. Hij is iets te luidruchtig joviaal. Na een half-komische Clint Eastwood-dialoog met een lege stoel, zegt hij: „Het trio belde me. Ik zei: wie hebben jullie verder gestrikt? Ze zeiden: Jim Broadbent. Ik zei: yeah…. Hugo Weaving. Oké... Halle Berry. I’m in!” Berry rolt met haar ogen.

Tom Hanks: „Maar serieus, ik wist van Cloud Atlas, maar had het boek niet gelezen. Dan krijg je het script, je begint, dumdumdum... huh? Even terug. Wat? Op de eerste pagina ben je al in drie verschillende eeuwen! Het is een beetje moeilijk in de architectuur van het verhaal te komen, maar dan leest het als een trein. Zulke films worden niet meer gemaakt sinds Kurosawa.”

Halle Berry: „Het trio pitchte de film in een kwartier. Ze waren zo gepassioneerd, ik zei meteen: ik doe het. Omdat het zo groots en anders en innovatief en opwindend was, en om wie ze zijn. Toen begon het lange wachten. We belden soms, dan zeiden ze: we proberen het geld los te krijgen, wil jij nog steeds? En ik zei: natuurlijk.”

Hanks: „Ik stelde ze op een gegeven moment voor: noem de film gewoon Cloud Atlas 2, dan komt het geld vanzelf.”

David Mitchell noemt zichzelf een heel gelukkige adaptee. „Veel succes met het vertalen van dat woord.” In zijn volgende roman figureert opnieuw Timothy Cavendish, een schelmachtige held uit Cloud Atlas. Na de film kan Mitchell hem zich alleen nog maar voorstellen met het gezicht van acteur Jim Broadbent. De roman had hij lang niet gelezen. „Toen we in Berlijn het script doorlazen, vroeg ik Lana Wachowski af en toe: is die zin van jou of van mij? En soms zei ze: die is van jou. Dat is alsof je jezelf, als kind, terughoort op een C60-cassettebandje.”

Lana Wachowski: „Het interessantste aan Cloud Atlas is dat de film kan gaan over causaliteit en consequenties: een heel westers concept. Maar hij kan ook een boeddhistisch begrip als karma uitdrukken.”

Halle Berry: „Tom (Hanks) en ik ruzieden op de set steeds over reïncarnatie. Of ruzieden, nee, we waren het oneens…”

Tom Hanks: „We discussieerden met het grootst mogelijke respect voor elkaars positie.”

Berry: „Ik geloof in reïncarnatie, hij niet. Voor mij gaat Cloud Atlas over waar we waren en waar we heengaan. Waarom zijn we hier?”

Hanks: „Voor mij gaat het over wat we in deze wereld doen. Aan het eind zegt Hugo Weaving tegen Jim Sturgess: ‘Al je inspanningen zullen nooit meer opleveren dan een druppel in een oneindige oceaan.’ En Jim antwoordt: ‘Maar wat is de oceaan anders dan een verzameling druppels?’ Dat is voor mij de essentie.”

Andy Wachowski: „Er bestaan exceptionele mensen die het verschil maken. In de film zijn ze gemarkeerd met een moedervlek in de vorm van een komeet. Toch is het boek geen viering van individualiteit. Collectief werken we aan een betere toekomst, collectief consumeren en vernietigen wij elkaar. Je kunt je in je consumentenzeepbel te verschuilen of je kunt je ervan bewust zijn dat jouw gedrag invloed heeft, of het nu gaat om een slavenplantage in 1849 of een Chinese iPad-fabriek nu. Jij hebt een keus, en die keus kan meer impact hebben dan je denkt.”

Of Cloud Atlas het publiek uitdaagt? Tom Hanks trekt een vies gezicht. „Dat klinkt als huiswerk. Een wortelkanaalbehandeling, dat is pas een uitdaging. Maar als ik naar James Bond ga, koop ik een kaartje voor een merk. Het wordt pas spannend, een echte filmervaring, als je niet weet wat je kunt verwachten. Behalve dat er een adembenemende vrouw in speelt.” (Halle Berry rolt met haar ogen.)

„Deze film moet je over je heen laten spoelen. Je houdt nooit alles bij wat er gebeurt. Daarvoor moet je nog een keer gaan, en nog eens.”

Liefdewerk of niet, de film van 100 miljoen dollar moet wel iets terugverdienen. David Mitchell was bij de publicatie van het boek ook nerveus: „Ik was bang dat het mijn carrière om zeep zou helpen. Maar als het boek mislukt, was had ik enkele jaren van mijn leven verspild, geen miljoenen dollars. Film heeft die luxe niet.”

Lana Wachowski: „De filmindustrie reduceert films tot hun openingsweekeind. In 2006 schreven en produceerden we V for Vendetta. Dat was geen succes en de kritiek sabelde hem neer als anti-Amerikaans of pro-terroristisch. En toch leeft hij voort in de subcultuur. Het Guy Fawkes-masker uit V for Vendetta werd het symbool van hackersbeweging Anonymous. Dat wil je als kunstenaar. Dat het niet voor niets was. Kunst scheppen is een optimistische, revolutionaire daad.”

Tom Hanks werkt hard voor Cloud Atlas: gisteren zat hij nog drie uur lang in de ZDF-show Wetten Das. Met een poezenmuts op en een tolk die „Das ist a very funny guy, he’s telling a joke” in zijn oorplug fluisterde. „Elke film is een kwestie van leven en dood, wandelen over het slappe koord. Als dat dan toch zo is, ga je liever op stap met mensen die je bewondert.”