‘Looper’: een actiefilm vol elegante paradoxen

Looper. Regie: Rian Johnson. Met: Joseph Gordon-Levitt, Bruce Willis, Emily Blunt, Jeff Daniels. In: 74 bioscopen

Film zet de tijd naar zijn hand. Film kan versnellen, vertragen, stilzetten, terugdraaien. Flashbacken en flashforwarden.

Spelen met tijd is in de 21ste-eeuwse film epidemisch. Na Pulp Fiction (1994) werd puzzelen met chronologie doodnormaal; Memento (2001) vertelde zijn verhaal zelfs achterstevoren. In actiefilms is het sinds The Matrix usance de tijd te bevriezen of kijkers, zogenaamd in een fractie van een seconde, alternatieve acties te tonen voordat de film er één kiest. Als hij dat al doet: in Mr. Nobody (2009) vervaagt film tot een web van mogelijke levenslopen.

Het publiek is al zo gewend aan ‘atemporele films’ dat Looper niet eens de moeite meer neemt om zijn tijdparadoxen uit te leggen. Moest dr. Emmet Brown anno 1985 in Back to the Future II nog op een schoolbord uittekenen dat held Marty McFly zich in een tijdlus bevond omdat vijand Biff het verleden had veranderd, in tijdreisfilm Looper is dat parate kennis. De helden maken er zelfs een grap over. „Dit is zeker het moment dat ik een diagram moet tekenen.”

In Looper bevinden we ons in 2044, een licht verloederde toekomst. Junkie Joe (Joseph Gordon-Levitt) is een ‘Looper’. Dertig jaar in de toekomst is tijdreizen uitgevonden en direct verboden. Daar trekt de toekomstige maffia zich niks van aan: zij stuurde gangsterbaas Abe (Jeff Daniels) naar het verleden, dat verder als stortplaats dient voor lijken - in de toekomst kan je die nauwelijks laten verdwijnen. Slachtoffers worden gekneveld naar het verleden gestuurd, waar Loopers ze doden en wegmaken. Tot aan hun pensionering: dan moeten ze hun toekomstige ik vermoorden, krijgen ze een vertrekpremie en wachten decennia op hun eigen executie: vandaar ‘Looper’. Maar oude Joe overmeestert jonge Joe als het zijn tijd is. Niet als eerste: de maffia heeft dan een gruwelijke manier om hem tot de orde te roepen.

Looper stoelt op bizarre ideeën. Waar is de tijdpolitie? En is die er niet, waarom verandert de maffia de geschiedenis dan niet wat ingrijpender? Het doet er niet toe: als kijker accepteer je elk uitgangspunt als de logica maar coherent is. En dat is het geval in Looper, een opwindend complex, verrassend en soms aangrijpend avontuur. Zoals in de meeste tijdreisfilms, draait het om de oude kwestie van noodlot versus vrije wil. Staat alles vast of doen onze daden ertoe? Mag, en kan je terug naar het verleden om Hitler te doden? In tijdreisfilms vertaalt zich dat in ofwel de ‘presdestinatie paradox’: in 12 Monkeys reisde Bruce Willis al terug in de tijd om een wereldramp te voorkomen, maar bleek hij er zo juist aan bij te dragen. Het alternatief is het ‘multiversum’: realiteiten splitsen zich continu af, ons handelen bepaalt deels in welke wij leven.

Looper brengt de kwestie een trede hoger. De oude Joe is terug om iemand in de wieg te smoren die over dertig jaar zijn ware liefde bedreigt. Maar wat voor hem onherroepelijk is, staat voor de jonge Joe open. Wil hij die toekomst wel? Heeft de oude Joe die al niet radicaal veranderd met zijn terugkeer? De uitkomst is even paradoxaal als elegant in deze slimste actiefilm van 2012.