Zo neutraal lijkt Wikipedia niet meer

Ook dit jaar vraagt Wikipedia om geld. Donateurs moeten de encyclopedie vrij van reclame én onafhankelijk houden. Maar hoe neutraal is de site nog?

The Wikipedia website is arranged on a laptop and tablet computer in Beijing, China, on Wednesday, Jan. 18, 2012. Wikipedia, the online encyclopedia where users contribute entries, shut the English version of its website for 24 hours to protest Hollywood-backed anti-piracy measures in the U.S. Congress. Photographer: Nelson Ching/Bloomberg Bloomberg

No ads. No agenda. No strings attached. Geen reclame, geen verborgen agenda, geen verplichtingen.

Zo doet Jimmy Wales, oprichter van Wikipedia, jaarlijks een beroep op de miljoenen bezoekers van zijn internetencyclopedie. Maak geld over en hou onze website neutraal en advertentievrij. Ook deze maand hield de Wikimedia Foundation, de organisatie achter Wikipedia, de jaarlijkse donatiecampagne.

Die campagnes zijn succesvol. Elk jaar stijgen de inkomsten. Wikipedia haalde in 2011 meer dan 20 miljoen dollar (16 miljoen euro) op. In 2008 was dit nog 4,5 miljoen dollar. Maar blijft dat zo? De onafhankelijkheid van de internet-encyclopedie is in het geding, vinden critici. Wikipedia protesteerde het afgelopen jaar fel tegen drie wetsvoorstellen – in Italië, de Verenigde Staten en Rusland – die de vrijheid op internet zouden aantasten.

„Lobbyen voor internetrechten is een belangrijk onderdeel van de organisatie”, zei Wales begin deze maand tijdens een conferentie over Wikipedia in het onderwijs in Utrecht. „Ik was deze week bijvoorbeeld op bezoek bij een Engelse politicus om te praten over de bewaarplicht voor internetgegevens.” Als praten internetwetgeving niet beïnvloedt, kan Wikipedia volgens Wales andere maatregelen nemen.

Dat bleek voor het eerst eind 2011. Italiaanstalige Wikipediapagina’s gingen drie dagen op zwart. Bezoekers zagen slechts een protestverklaring. Dit gebeurde naar aanleiding van de zogenoemde ‘aftapwet’, die werd behandeld in het Italiaanse parlement. Die wet moest websitebeheerders verplichten om hun inhoud aan te passen na een klacht, ongeacht of deze gegrond was of niet. „Een onaanvaardbare inperking van de vrijheid en de onafhankelijkheid van Wikipedia”, aldus de verklaring. Na veel sociale onrust werd het Italiaanse wetsvoorstel geschrapt.

In januari 2012 paste de Engelstalige Wikipediagemeenschap dezelfde black-outtactiek toe. Jimmy Wales twitterde vooraf: „Studentenwaarschuwing! Maak je huiswerk op tijd. Wikipedia protesteert woensdag tegen een slechte wet!” Het protest richtte zich tegen de Stop Online Piracy Act (SOPA), een Amerikaans voorstel dat een pakket maatregelen bevatte die de muziek- en filmindustrie moest beschermen tegen online piraterij. Wales: „De wet zou ervoor zorgen dat de overheid buitenlandse sites kon blokkeren. Dat is censuur.”

De Russisch-talige Wikipedianen (zoals Wikipediavrijwilligers zich noemen) raakten op hun beurt geïnspireerd. „Beeld je een wereld in zonder vrije kennis”, stond in juli op de site. Het Russische parlement behandelde een wetsvoorstel dat de overheid de macht kon geven om websites te blokkeren. Volgens de regering was dit noodzakelijk om kinderen te beschermen tegen ‘verboden materiaal’. Wikipedianen vonden het voorstel te ingrijpend en noemde dit ‘de grote Chinese firewall’. De wet werd goedgekeurd. Vladimir Medeyko, leider van Wikimedia Rusland, stuurde een mail met ‘positieve effecten’ naar internationale collega’s. „In de wet wordt nu duidelijker beschreven wat de overheid onder verboden materiaal verstaat en vertegenwoordigers van Wikipedia praten mee over de uitvoering van de wet.”

De drie protestacties zijn de eerste sinds de oprichting van de encyclopedie in 2001. Fascinerend dat het zo lang duurde, vindt de Duitse politicoloog Johanna Niesyto. Zij deed onderzoek naar politieke momenten in de geschiedenis van Wikipedia voor het Institute of Network Cultures (Hogeschool van Amsterdam).

„Wikipedia heeft duidelijk een politiek doel”, zegt Niesyto. „Maar als je kijkt naar de protocollen van de organisatie, lijken ze bijna geobsedeerd door hun neutrale karakter. De hele gemeenschap moet onderdeel uitmaken van het beslissingsproces. Niemand mag worden uitgesloten vanwege zijn politieke voorkeur of iets dergelijks.” Daarom duurde het volgens Niesyto waarschijnlijk zo lang voordat ze een politiek standpunt innamen.

Die protocollen hebben vooral te maken met het feit dat Wikipedia geen traditionele machtsstructuur heeft. De Wikimedia Foundation in San Francisco vormt de ruggegraat van de encyclopedie. Deze voorziet in de basisfuncties die het platform draaiende houden: software updaten, servers onderhouden en juridische kwesties behandelen.

De organisatie in San Francisco functioneert echter niet als beslissend orgaan, vertelt Jimmy Wales in Utrecht. „De hele gemeenschap discussieerde over de black-outkwestie en er werden stemmen uitgebracht. Uiteindelijk werden die stemmen geteld door medewerkers van de Foundation.”

Het idee om de Engelstalige Wikipedia te vervangen door een protestverklaring kwam van de Wikipedia-oprichter zelf. Op een van de fora van Wikipedia stelde hij voor om „naar de succesvolle Italiaanse tactiek te kijken”.

Die bleek ook voor de Russen een grote bron van inspiratie, vertelt Wikipediaan Anastasia Lvova. Zij schreef de Russische protestverklaring. „Het komt door de moedige Italianen. We zagen dat het werkt en wilden die ervaring herhalen.”

De voorstanders van de black-out zijn blij verrast met het effect. Vooral in de Verenigde Staten. „Een senator zei dat één miljoen mensen contact zochten met het parlement op de dag van de black-out”, vertelt Wales. „En het telefoonnetwerk van het Huis van Afgevaardigden lag plat.”

Het bereik van de website is dan ook enorm. De Engelstalige Wikipedia wordt volgens de organisatie elf miljoen keer per uur bezocht. Wikipedia staat in de top-10 van meest bezochte websites ter wereld. Er is nog een belangrijke reden voor het succes, volgens Wales. „Veel internetactivisten schreven over de wetten die in de maak waren, maar die bereikten een selecte groep mensen. De encyclopedie wordt door iedereen gebruikt.”

En op die groep ‘doorsnee’ mensen wordt vaker een beroep gedaan, als dat nodig is. „Het is niet per se een slechte tijd voor internetvrijheid”, aldus Wales. „We waren misschien niet eens op het idee van een black-out gekomen als de Italianen niet hadden geprotesteerd.” En over de onafhankelijkheid van zijn encyclopedie maakt hij zich weinig zorgen. „De inhoud van Wikipedia blijft altijd neutraal.”