Voodoo met boeken

Een boek dat je uit hebt is eigenlijk een leeg melkpak. Maar wordt gekoesterd. Arjen van Veelen schrijft wekelijks over een moderne mythe. Vandaag: boekenkasten.

Wie dit leest is knetter. Wie überhaupt iets leest is knetter. Lezen, dat is je gedachten laten geleiden door andermans tramrails: een antiek boemelritje vol tussenstops en vertragingen, je weet niet waar het eindigt, niet eens óf het ergens heengaat, en als je uitstapt, ben je alles kwijt – waarom lezen als je ook, zeg, naar een feestje kunt? We zijn toch niet gek. Kom, laten we naar een feestje gaan.

Het feestje is in mijn achtertuin, afgelopen zaterdag. ’t Is rond middernacht. Er zijn enkele tientallen genodigden. In de tuin brandt hout in een vuurkorf. Net als vorig jaar is er maar één regel: de gasten hoeven niets mee te brengen, maar voor wie wil, is er de gelegenheid om iets ritueel te verbranden in de vuurkorf: een foto, een stoelpoot, een of andere tandenborstel – alles mag, mits het maar fikt.

Bijna ieder mens kent wel een stille woede tegen bepaalde prullaria. In de vuurkorf brandt dus van alles. Van alles, behalve: boeken. Gek. Want juist aan een boek kun je soms een hekel hebben. Maar boeken verbranden, dat doe je niet zomaar. Hoe vergeeld, hoe geknakt, hoe treurniswekkend, hoe broodkruimelbespikkeld ze ook zijn. Boeken zijn papieren heiligen.

Zonde voor het vuur, want boeken fikken mooi en zelfs spectaculair. Weet ik uit ervaring. Toen mijn opa en oma hoorden dat Suske & Wiske eigenlijk verderfelijk waren, mochten de kleinkinderen de strips verbranden in de open haard. Op de kaft van De Zingende Zwammen en Het Spaanse Spook kropen likkebaardende vlammetjes, paarsblauw en helgroen. De strips sisten alsof er inderdaad een duiveltje in school.

Libricide heet dat: boekenmoord. Maar je wist niet beter. En eerlijk gezegd snap ik het nog steeds niet zo. Zit er in papier soms een zieltje? Hoor je in shredders iets om genade smeken? Vroeger, ja, toen waren boeken inderdaad bezield. Vroeger, toen papier de belangrijkste drager was van waar- en schoonheid.

De negentiende-eeuwse Duitse dichter Heinrich Heine waarschuwde er al voor. Waar men boeken verbrandt, schreef hij, verbrandt men op den duur ook mensen. Zoiets doen alleen perfide regimes. Pinochet, bijvoorbeeld, die in Chili alle Don Quichots executeerde. Of Hitler. In Berlijn is nu een martelarenmonument voor omgekomen boekjes.

De Britse dichter-activist John Milton vond het zelfs erger om een boek te doden, dan een mens. „He who destroys a good book”, schreef hij in 1644 in een pamflet, „kills reason itself, kills the image of God, as it were, in the eye”. Zijn pamflet was gericht tegen een regering die paal en perk wilde stellen aan het publiceren van kennis. Information wants to be free, vond Milton. Alle geschriften zijn heilig. Wie een boek verbiedt, maakt een schrijver monddood.

Maar in onze tijd zijn boeken – de fysieke objecten – niet langer de belangrijkste dragers van waarheid. Daar zijn nu betere, snellere wegen voor. Glasvezelkabels. Maar gek genoeg vereren we nog steeds papiervezels.

Er is een rare voodoo rond boeken. Als de melk op is, gooi je het pak weg. Maar als je een boek uit hebt, zet je het in een speciale kast. Die steeds meer ruimte in beslag neemt. Die je steeds mee verhuist, waar je ook gaat. Tot het niet langer kan. Zelfs dan gooi je de boeken niet weg, maar probeer je ze te slijten aan De Slegte.

Weinig mensen hebben moeite met het deleten van een tekstbestand. Of voelen wroeging als ze de krant weggooien. Maar een boek in het vuur? Dat voelt een beetje gek. Waarom? Een boek is ook maar een leesmachientje.

Het raarste is dat fysieke boeken steeds heiliger worden, juist nu ze zijn ingehaald door de tijd. De kaften worden steeds fraaier, dikker, glanzender, kleurrijker. Er is een orgie van special editions. Ook boekenkasten zijn heiliger. Vroeger waren het gewoon gebruiksvoorwerpen. Nu heb je sites als Bookshelf Porn, waar mensen verlekkerd staren naar foto’s van… fucking boekenkasten.

Dat boeken heiliger worden, zou goed nieuws zijn als die verering voortkomt uit dezelfde motieven als die van vrijheidsstrijder Milton: een drang naar waarheid. Maar het is een liefde voor randverschijnselen. Het boek als versiering. Het bedrijf Faux Books verkoopt MDF-platen waarop de ruggen zijn gelijmd van verramsjte en daarna geguillotineerde paperbacks. Dat redt „interessante, ongewone, grappige en de prikkelende boekenruggen van de vernietiging”, schrijft de winkel. Het beste wat een boek kan overkomen: ongelezen eindigen als wanddecoratie. Er is een groeiende belangstelling voor alles wat met schrijven te maken heeft. Er is een hausse aan films over schrijvers: Midnight in Paris, On the road, The Rum Diary. Je hebt blogs met foto’s van beroemde schrijvers aan het werk. Foto’s van mannen achter een bureau. Garnalenvissers aan het werk is al spannender.

Maar het is literatuur als excuus voor iets anders. Het hele leescircus leidt juist af van lezen. Evenementen, tijdschriften, festiviteiten – zolang het circus in de stad is hoeven we ons niet om content te bekommeren. De mensheid is gestopt met lezen toen er tijdschriften op de markt kwamen over lezen. Er is een blog waarop mensen foto’s plaatsen van mensen die lézen in de metro in New York. Rare vogels.

De Amerikaanse kunstenaar Brian Dettmer verandert oude boeken in kunstwerken, een soort filigraanwerkjes van boekpapier. Geweldig, zulke boeken. Het fysieke boek vinden we niet stoffig, maar sexy – zolang we het maar niet hoeven te lezen. We zien veel liever de flap dan de vulling. De huls is heilig geworden. De boekenliefhebbers zijn lijmsnuivers die high worden van de vanilleguur van oud papier. Het boek is een entertainment area, een festival. En dat is prima, want feestjes en verstrooiing zijn het belangrijkst in het leven.

Maar de Waarheid dan? Raakt die niet in de knel? Nee, want die heeft allang andere, snellere routes genomen. Die komt er wel.

En John Milton, als hij nu een pamflet zou schrijven, waar zou dat over gaan? Niet over boeken. Boeken zijn hulzen. Het ging hem om de vulling. Dus Milton zou zeker opnieuw pleiten voor vrije kennis, maar hij zou tekeergaan tegen internetblokkades of verdragen als de ACTA. Dat wij nog steeds niet zomaar boeken verbranden is niet per se omdat we zo van de waarheid houden, maar van mooie achterflappen en covers. We doen romantisch over hele sierlijke en exclusieve lege melkpakken.