De pensioenemmer is verleidelijk vol

Een Nationale Hypotheekbank, ondersteund met pensioengeld, dat is het plan. Welke lobby zit er eigenlijk achter?

Illustratie Michiel van de Pol

Het ultieme lapmiddel voor al uw financieringsproblemen binnen de landsgrenzen – zo worden de Nederlandse pensioengelden regelmatig gezien.

Staan er te veel files? Laat pensioenfondsen tolwegen aanleggen (Elco Brinkman, in 2006). Komen windmolenparken op de Noordzee financieel niet rond? Suggereer dat Nederlanders willen dat pensioenfondsen in duurzame energie beleggen (Stichting Natuur & Milieu, dit jaar). En nu moet pensioengeld ingezet worden om de woningmarkt leven in te blazen.

Afgelopen weekend lieten pensioenreuzen APG (ambtenaren) en PGGM (zorgsector) weten bereid te zijn in Nederlandse hypotheken te beleggen, mits de staat garant staat. De open brief waarin zij oproepen tot de oprichting van een Nationale Hypotheekbank is het voorlopig hoogtepunt van een beweging die in februari begon.

Afgelopen winter schreven 22 vooraanstaande economen een plan voor de woningmarkt. Eén van de elementen betrof het inzetten van pensioengeld. De economen, onder wie Arnoud Boot (Universiteit van Amsterdam) en Lans Bovenberg (Universiteit van Tilburg), constateerden dat banken met een probleem zaten. Jarenlang hadden ze op de hypothekenmarkt goed verdiend door geld lang (30 jaar) tegen een hoger rentetarief uit te lenen aan huiseigenaren. Om de lening te dekken, leenden banken zelf op de kapitaalmarkt voor kort geld tegen een lage rente. Het renteverschil was winst. Totdat de kredietcrisis toe sloeg.

Plotseling was het niet meer goedkoop om kort te lenen, omdat de rentetarieven die banken elkaar rekenen omhoog schoten. Nog steeds is het voor Nederlandse banken ingewikkeld om zich op de buitenlandse hypotheekmarkt te begeven. Binnen Nederland is er te weinig spaargeld beschikbaar om hypotheken te financieren. Daar komt bij dat aankomende regelgeving (Bazel III-verdrag) juist deze manier van werken straft. Banken die veel langlopende leningen hebben en kortlopend kapitaal bezitten, worden verplicht extra buffers aan te houden. Dat is duur. De 22 hoogleraren bedachten in februari dat pensioenfondsen mooi in dat gat konden springen. „Tegenover de funding van de banken staan de omvangrijke beschikbare langetermijnmiddelen van pensioenfondsen en verzekeraar”, aldus de economen.

Boot en Bovenberg werkten het idee verder uit in een artikel dat in april op de economensite Me Judice en in NRC Handelsblad verscheen. Boot en Bovenberg: „De woningmarkt trekt via consumenten en banken de economie onderuit. Hier valt niet tegenop te bezuinigen. Actie is nodig.” Ze becijferden dat pensioenfondsen 300 miljard euro in de hypothekenmarkt konden steken zonder het werkelijke pensioenvermogen te raken.

In augustus werd het idee omarmd door werkgeversorganisatie VNO-NCW. Die redeneerde dat als pensioenfondsen hypotheken zouden overnemen, banken weer de ruimte kregen om aan consumenten en het midden- en kleinbedrijf te lenen.

Sinds afgelopen weekend zien de twee grootste pensioenfondsen van Nederland het plan ook zitten. Volgens Lans Bovenberg is van een gecoördineerde lobby geen sprake. „Het balletje is echter wel gaan rollen. Wat begon bij een paar onschuldige economen, wordt inmiddels gesteund door de mensen die er echt toe doen”, zegt de econoom, die lid is van het CDA.

Volgens Bovenberg speelt er voor pensioenfondsen ook eigenbelang. Zij moeten hun geld investeren in de veiligste beleggingen. Door de crisis zijn er steeds minder landen die deze status (AAA-rating) bezitten. Staatsleningen van veilige landen leveren momenteel een extreem lage rente op en dat is zeer ongunstig voor de dekkingsgraden van pensioenfondsen. Bovenberg: „Een nieuwe categorie beleggingen komt ze goed uit.”

De Nederlandsche Bank laat in een reactie weten dat ze nog niet wil oordelen of het wenselijk is dat pensioenfondsen zich begeven op de Nederlandse woningmarkt. Het is goed denkbaar dat de toezichthouders aan het Amsterdamse Frederiksplein verdeeld zijn. De afdeling bankentoezicht is van mening dat Nederlandse banken te veel hypotheken bezitten. Dit is een risico voor het financiële systeem, oordeelde DNB in februari. De bankentoezichthouders zullen tevreden zijn dat risicospreiding mogelijk aanstaande is. De afdeling van DNB die toezicht houdt op pensioenfondsen zal vooral verlangen dat pensioenfondsen geen risico’s lopen. Volgens een woordvoerder van de centrale bank is de politiek aan zet.

In het voorstel van APG en PGGM speelt de staat een sleutelrol in het beperken van de financiële risico’s. Een nieuw op te richten Nationale Hypotheekbank zou hypotheken op zich nemen en die financieren door obligaties uit te schrijven. APG en PGGM zijn bereid die obligaties te kopen als ze gegarandeerd worden door de overheid, zoals die dat nu doet voor hypotheken met een Nationale Hypotheek Garantie (NHG).

In Den Haag zorgt juist deze voorwaarde voor problemen. Kamerlid Barbara Visser (VVD) is tegen „nog meer garanties” van de overheid. „In Nederland zijn al genoeg waarborgen voor hypotheken. Een hele nieuwe bank oprichten lijkt mij ook geen goed idee”, zegt Visser.

Kamerleden verwijten de pensioenfondsen opportunisme. Zonder rugdekking van de staat is de pensioenwereld blijkbaar niet bereid zich te begeven op de hypothekenmarkt. „Ze worden pas enthousiast als er een soort staatsbank wordt opgericht”, zegt Eddy van Hijum (CDA). Net als andere Kamerleden is hij blij dat de pensioenfondsen meer in Nederland willen investeren, maar niet met de voorwaarden die ze stellen.

Het voornaamste bezwaar van Paul Ulenbelt (SP) is dat wanneer er problemen zijn in Nederland er altijd verlekkerd op „het gigakapitaal van de pensioenfondsen” wordt geaasd. „We mogen geen greep uit de kas doen van het uitgestelde loon van werknemers.” En wat is de toegevoegde waarde als pensioenfondsen alleen door de staat gegarandeerde leningen willen financieren, vraagt hij zich af. „Dan investeren ze in feite in staatsleningen en is er dus eigenlijk niets nieuws onder de zon.”