Wordt last van Spanje afgeschud?

Voor de verkiezingen in Catalonië is een referendum over onafhankelijkheid beloofd. Zes vragen over de kans op afscheiding.

Voters line up to cast their votes in a polling station in Barcelona, Spain, on Sunday, Nov. 25, 2012. Voters in Catalonia begin casting their ballots in regional elections that could determine the future shape of Spain. If voters give the regional government strong support, its leader pledged to hold a referendum asking Catalans if they'd prefer to split from Spain and go it alone in the 27-member EU. (AP Photo/Emilio Morenatti)

Correspondent Spanje

Madrid. De Spaanse regio Catalonië gaat een uiterst onzekere periode in. Bij de gisteren gehouden Catalaanse parlementsverkiezingen verloor de centrum-rechtse, gematigd nationalistische regeringspartij CiU fors. Regerend regiopresident Artur Mas hoopte een absolute meerderheid te winnen met de belofte om, eenmaal herkozen, een referendum over „een eigen staat” te organiseren. Maar gisteren bleek die politieke gok slecht uit te pakken.

1Waarom deze verkiezingen?

Op 11 september, de Catalaanse nationale feestdag, gingen circa 1,5 miljoen mensen in Barcelona de straat op voor meer of zelfs volledige onafhankelijkheid. Artur Mas, die pas op de helft van zijn termijn is, zei dit signaal niet te kunnen negeren en schreef vervroegde verkiezingen uit. Hij beloofde „het recht om te kiezen” over „soevereiniteit”.

De regio spreekt een andere taal, is welvarender en meer op de export gericht dan de rest van het land. Veel Catalanen voelen zich historisch onderdrukt. Sinds 1714 door opeenvolgende Spaanse koningen. Vorige eeuw door dictator Franco. En recentelijk na het afschieten van een eigen autonomiestatuut door Madrid. De crisis wakkert het separatisme aan. De rijke inwoners zien Spanje als last die moet worden afgeschud.

Tegelijkertijd gaat de regio gebukt onder een hoge schuldenlast en is afgesloten van de kapitaalmarkten. Mas heeft de afgelopen twee jaar keihard bezuinigd. Door de onafhankelijkheidsdrift te kapen zou hij deze problemen willen verbloemen, zeggen zijn critici.

2Wat betekent deze uitslag?

Zonder absolute meerderheid wacht Mas een zeer lastige regeringsperiode. De afgelopen twee jaar leunde zijn minderheidsregering op de Catalaanse tak van de PP. Alleen deze centrum-rechtse Volkspartij, die sinds 2011 op landelijk niveau regeert, wilde zijn begrotingen steunen. Mas’ ramkoers heeft deze constructie opgeblazen. Ook de centrum-linkse socialisten, die gisteren fors verloren, willen zijn bezuinigingen waarschijnlijk niet steunen. Zij veroordelen de centrum-rechtse Mas tot samenwerking met de linkse, nog radicalere nationalisten van ERC. Die partij verdubbelde gisteren. Met hen wordt het bijna onmogelijk dezelfde harde bezuinigingskoers te varen. Die is wel nodig om meer bemoeienis van Madrid te vermijden en om sympathie te winnen in Europa voor de Catalaanse zaak.

3En nu?

Mas heeft beloofd binnen één ambtstermijn (vier jaar) een referendum te houden. Maar hij bepleit ook een zorgvuldig en stapsgewijs proces, nodig om internationale steun te verwerven.

Een scenario is dat de pragmatische politicus het referendumproces eindeloos rekt. In 2015 staan nationale verkiezingen gepland in Spanje. De kans bestaat dat premier Rajoy daarna afhankelijk wordt van gedoogsteun van CiU, met wie zijn partij in het verleden vaker regeerde. De Catalanen zouden dan kunnen regelen dat ze minder hoeven af te dragen aan de nationale schatkist, of verdergaande autonomie kunnen krijgen – maar geen onafhankelijkheid.

De radicalere nationalisten zullen dan ook haast willen maken. Zij zijn bereid tot meer conflict met Madrid. Als zij Mas weten te dwingen tot een eenzijdig uitgeschreven plebisciet, zou dit leiden tot een ongekend constitutioneel conflict.

4 Kan het juridisch?

De Spaanse grondwet staat Catalonië niet toe een referendum te organiseren. In het nationale parlement bestaat evenmin draagvlak. Het betekent dat het Catalaanse regioparlement het eenzijdig moet uitschrijven. Hiervoor bestaat nu een meerderheid, maar het is sterk de vraag of zo’n volksraadpleging buiten Catalonië serieus zal worden genomen.

Europa heeft al genoeg met Spanje te stellen zonder Catalaanse afscheidingsdrift. Daarnaast zijn er andere lidstaten met eigen separatistische regio’s die niet willen dat Catalonië een precedent schept. Catalonië loopt het risico buiten de EU te belanden als het unilateraal onafhankelijkheid uitroept. Herintreding wordt lastig, omdat Spanje een veto heeft de kandidaat-lidstaat te weigeren. Deze dreiging van EU-uittreding lijkt Mas steun te hebben gekost en kan ook de onafhankelijkheidsstem bij een referendum schaden.

5 Kan het economisch?

Hierover verschillen de meningen. Er zijn studies, uitgevoerd door nationalisten, die een rooskleurige toekomst voorzien. Catalonië zou rijk genoeg zijn om zijn schuldenlast draaglijk te houden. Het zou als land meer marktvertrouwen genieten dan als regio van Spanje. Tegenstanders van afscheiding wijzen op de kosten van een vechtscheiding: boycotacties, handelsblokkades. Ook zouden Catalaanse banken hun toegang tot cruciale liquiditeitssteun van de Europese Centrale Bank verliezen.

6En hoe is het ondertussen in Baskenland?

In die andere eigenzinnige Spaanse regio meldde de separatistische terreurgroep ETA zaterdag dat ze bereid is tot ontwapening en opheffing – als de regering met haar in gesprek wil. De sterk verzwakte groep neemt al bijna twee jaar een staakt-het-vuren in acht. De regering herhaalde dit weekend haar eis dat ETA eerst de wapens inlevert en zich ontbindt.

    • Merijn de Waal