Praat anderen altijd naar de mond

In het dagelijks taalgebruik betekent ‘je ziel verkopen’ zelfverloochening. Dat maakt de vraag hoe je jezelf verhandelt iets tastbaarder dan de filosofische of theologische benadering van de kwestie. Het gaat niet om het bedrijven van welke zonde dan ook, maar om zondigen tegen jezelf. Dat is heel simpel: vermijd zelfstandig denken, kijk altijd uit welke hoek de wind waait, praat anderen naar de mond en wees niet bang daarmee uzelf geweld aan te doen. Volgens de Faust-legende en de voorgangers daarvan verkoopt men zijn ziel aan de duivel. Dat is uiteraard een metafoor. In Klaus Manns roman Mephisto (1936) stelt een gevierde, Duitse acteur zijn kunstenaarschap in dienst van de nazi’s. Maar je kunt je ziel aan iedereen verkopen. Hoe doe je dat?

1Zwijgen. Je ziel verkopen betekent handelen of nalaten tegen beter weten in. Eraan vooraf gaat het bewustzijn van de mogelijkheid van een morele keuze. En dan willens en wetens de verkeerde keuze maken, uit lafheid of om er zelf beter van te worden. Het Latijnse Dixi et salvavi animam meam (Ik heb gesproken en mijn ziel gered) kun je omdraaien: ik heb mijn mond gehouden (over onrecht of misstanden) en daarmee mijn ziel verkwanseld. Zich niet uitspreken wanneer spreken een morele plicht is – bijvoorbeeld om de eigen positie veilig te stellen – is waarschijnlijk de meest gangbare vorm van opportunisme.

Maar op de zieltjesmarkt kun je ook scoren door juist te kletsen als je behoort te zwijgen: verklikken, aangeven, verraden.

2Wegkijken. Het toedekken van onrecht. Vergelijkbaar met het schuldige zwijgen is het niet willen opmerken van toestanden die zich niet met je geweten laten verenigen. En het nalaten van het geven van hulp waar die geboden is. Mijn naam is haas, ik ben er niet persoonlijk bij betrokken, anderen zijn verantwoordelijk. ‘I shouted out/ Who killed the Kennedy’s?/ When after all,/ It was you and me’ (Uit: Sympathy for the Devil van de Rolling Stones).

3In opdracht handelen. Uit het eerste deel van Goethes Faust komt het beroemde citaat: ‘Een goed mens is in zijn duister streven, zich altijd toch de rechte weg bewust.’ Je kunt makkelijk tegen de innerlijke morele overtuiging ingaan door je te beroepen op een dienstbevel, een opdracht, sociale pressie van de omgeving, verwachtingen waar je aan wilt beantwoorden.

Sorry, ik heb nu eenmaal van hogerhand (God, overheid, chefs) een taak gekregen. Juridisch geldt weliswaar sinds het proces van Neurenberg na de Tweede Wereldoorlog dat ‘bevel is bevel’ geen excuus oplevert. Maar de uitvlucht blijft bruikbaar in veel gevallen waarin je jezelf geweld moet aandoen.

4Denk alleen op de korte termijn. Hou bij het verkopen van je ziel louter rekening met de onmiddellijke voordelen. De duivel komt toch pas later in zicht, dus negeer de lange termijneffecten. Alleen economisch belang telt als je gaat dealen met regimes die de mensenrechten schenden. De verleiding (van drugs, commercie, kijk- en oplagecijfers, beroemdheid) is er nu. Dus nu toeslaan. In de literatuur – van het middeleeuwse Mariken van Nieumeghen tot The Naked Lunch door William S. Burroughs – is de onmiddellijke behoeftebevrediging het belangrijkste pluspunt als je met de duivel handelt.

In legendes ruilt iemand zijn ziel tegen kennis, rijkdom, jeugd, seks, macht. Wie zo veel inlevert, kan immers een hoge vergoeding bedingen. Kleine zielen denken dat ze topprestaties onmogelijk uit zichzelf kunnen halen. Iemand die excelleert, moet wel hebben gepacteerd met duistere machten. Het is een in de kunst steeds terugkerend thema. In de praktijk betekent het dat iemand alles opoffert (liefdesrelaties, vriendschappen, familie, een sociaal leven) om het hoogste niveau te bereiken. En daar ‘ziel en zaligheid’ voor over heeft.