Nee, een linkse gezelligerd die tegen roken was Een slechterik?

De cliffhanger ‘Who shot J.R.?’ uit de tv-serie Dallas maakte acteur Larry Hagman, wereldberoemd. Ook in de nieuwe serie was hij de gangmaker. Vrijdag overleed hij.

This 1981 file photo provided by CBS shows Larry Hagman in character as J.R. Ewing in the television series "Dallas." Actor Larry Hagman, who for more than a decade played villainous patriarch JR Ewing in the TV soap Dallas, has died at the age of 81, his family said Saturday Nov. 24, 2012. (AP Photo/CBS, file)

Redacteur Media

Twee moordaanslagen, een zelfmoordpoging, brand op de boerderij en een zware depressie heeft hij overleefd, en nu is J.R. Ewing uit de tv-serie Dallas gestorven aan keelkanker. De Amerikaanse acteur Larry Hagman, die de geliefde schurk met de cowboyhoed gestalte gaf, stierf vrijdag in Dallas op 81-jarige leeftijd. Hij zat midden in de opnames voor het tweede seizoen van de wederopstanding van de oliesoap. Zijn tv-vrouw Sue Ellen (Linda Gray) was bij hem.

Larry Hagman (1931-2012) kwam zelf ook uit Texas, uit Fort Worth. Zijn moeder was een tienerster, die in Peter Pan speelde, zijn vader was advocaat. In het echte leven was Hagman trouwens geen rechtse, harde zakenman als J.R. maar een linkse gezelligerd die streed voor orgaandonatie en zonnepanelen en tegen roken en Bush. Hij slikte lsd met popster David Crosby en rookte hasj met Jack Nicholson.

Hagman speelde in de jaren zestig en zeventig in verschillende tv-series, maar die vallen in het niet bij de populariteit van Dallas (1978-1991), de primetimesoap over een Texaanse familie die in olie en koeien handelt. Aanvankelijk hadden de producenten van de serie nog niet eens door wat ze in huis hadden; J.R. Ewing was eerst een bijrol, de serie draaide om zijn brave broer Bobby. Maar het publiek keek voor J.R., de schurk met de glimgrijns en de slimme, meedogenloze plannetjes om zijn concurrentie en zijn eigen familie het vel over de oren te halen.

Een financiële tegenvaller is de dood van Hagman ook, want de nieuwe reeks van Dallas – hier uitgezonden door Net 5 – is ook mateloos populair. Er zitten allemaal nieuwe, aantrekkelijke mensen in, zoals een paar ruimhartig gedecolleteerde latina’s en Jesse Metcalfe, de lekkere tuinman uit Desperate Housewives. Maar zij zijn slechts franje. Wederom stal J.R. de show. Opmerkelijke prestatie van een man van 81 jaar met keelkanker en een nieuwe lever – op de set dronk hij vroeger vier flessen champagne per dag. Eigenlijk was hij in de nieuwe serie alleen maar sterker geworden, met zijn grijze, satanisch omhoog krullende wenkbrauwen onder zijn witte Stetson.

J.R. is vooral beroemd van de keer dat hij op miraculeuze wijze wél bleef leven: Who shot J.R.?, de cliffhanger van Dallas op 21 maart 1980 is een mijlpaal in de tv-geschiedenis. Naar schatting 300 miljoen mensen in 57 landen keken naar de moordaanslag op J.R. en naar de eerste aflevering van het nieuwe seizoen, waarin werd onthuld wie het had gedaan, en of J.R. nog leefde. (Dat laatste sprak eigenlijk voor zich, gezien zijn populariteit). Iedereen sprak erover, het was bijna alsof het echt gebeurd was. BBC News maakte er melding van, het Turkse parlement sloot die dag eerder, zodat de volksvertegenwoordigers de aflevering konden zien.

Wie zou het gedaan hebben, vroeg men aan elkaar bij de koffieautomaten. De naar schatting veertig personages die toen in de serie rondliepen, hadden allemaal een goed motief. Zes mensen hadden J.R. die dag bedreigd. Dallas werd in één klap de populairste serie ter wereld. En de twee schoten in J.R.’s borst vormden het schoolvoorbeeld van een cliffhanger: een spannend, open einde van een aflevering waardoor iedereen de volgende keer weer moest kijken.

Toen de Britse Queen Mum op reis Larry Hagman ontmoette, zei ze: „Ik zal u maar niet vragen wie u heeft neergeschoten.” Hagman antwoordde: „Als ik het wist, zou ik het niet zeggen. Zelfs niet tegen u, majesteit.” Dat Hagman het niet wist, was geen pose. De schrijvers en producenten van de serie wisten het zelf nog niet. Dallas begon op het eind van het derde seizoen net aan te slaan in de VS. Dus toen het slot naderde, met als oorspronkelijke ontknoping een moordzaak tegen J.R.’s vader Jock, vroeg de tv-zender om een paar extra afleveringen. Maar ja, dat was lastig, het verhaal was al rond. Volgens producent en schrijver Leonard Katzman zei zijn collega Phil Capice toen: „Waarom knallen we die klootzak niet gewoon neer?” Katzman antwoordde: „Ach, wat dondert het; schiet hem neer. Later bedenken we wel wie het gedaan heeft.”

Acht maanden lang hielden zij de wereld in onzekerheid. De zomerstop werd twee maanden verlengd, omdat Hagman weigerde aan het werk te gaan, tenzij hij een salarisverhoging van 100.000 dollar per aflevering kreeg en een aandeel in de opbrengst van de inhaakhandel.

Ook in Nederland sloeg de serie pas echt goed aan door de aanslag op J.R.. Zeven miljoen kijkers trok Dallas op zijn hoogtepunt. Don Mercedes – van de hit Rocky – componeerde een countrylied over de kwestie: ‘Wie schoot op J.R. Ewing/ Wie knalde J.R. neer?/ Wie gaf hem zijn verdiende loon, die zeer gehate heer?’

Sterke cliffhangers bleven het handelsmerk van Dallas, hoewel het nooit meer zo mooi werd als met de aanslag op J.R.. Ondanks de grove onwaarschijnlijkheden die het genre kenmerken, hebben ook soaps hun wetten van geloofwaardigheid. Wanneer de belangstelling voor een serie terugloopt, worden de capriolen in de verhaallijnen doorgaans driester, met tijdelijk meer kijkers, maar uiteindelijk een onherstelbaar verlies aan geloofwaardigheid. Zo verging het ook Dallas. De makers bedachten als cliffhanger van seizoen 9 een wel erg ruwe plotwending. Bobby sterft na een auto-ongeluk in seizoen 8. Het hele negende seizoen is zonder hem. Maar nu wordt Pamela wakker en treft in de douche een opgewekte Bobby. ‘Good morning!’ Alsof er niets gebeurd is. Blijkt Pamela het hele voorgaande seizoen te hebben gedróómd.

In de soapologie heet zulks een ‘retcon’: het terugdraaien van een verhaallijn. Hoewel retcons als het tot droom of fantasie verklaren van substantiële verhaaldelen, of de plotse terugkeer van doodgewaande geliefden met een heel ander gezicht, niet ongewoon zijn in soaps, bleek het nietig verklaren van een compleet seizoen een brug te ver. Teleurgestelde kijkers liepen massaal weg.

Nog één keer trok de eerste serie miljoenen kijkers, toen deze eindigde op 3 mei 1991. J.R. Ewing, eindelijk ten val gebracht door zijn vele vijanden, dwaalt door de Southfork Ranch met een fles bourbon in de ene en een pistool in de andere hand. Een vreemdeling van gene zijde probeert hem tot zelfmoord te bewegen. J.R. krijgt een visioen: hoe had de wereld eruit gezien zonder hem? Na deze lange, pijnlijke droom zegt J.R.: ‘Niemand houdt van me. Neem me maar mee naar de hemel, engel.’ De vreemdeling zegt met een lachje: ‘Engel? Hoe kom je erbij dat ik uit de hemel kom?’

Dan klinkt een schot...