Armoe op de hurken

Waarom reageer ik zo allergisch op Stef Biemans? Het simpele antwoord zou zijn dat ik er niet van houd om als kind te worden aangesproken en dat de publieke omroep dat desondanks te vaak doet. Maar zijn programma Stefpacking (VPRO) is misschien wel voor jongeren bedoeld en doet zijn best om verkeerde beeldvorming bij te stellen. Gisteren ging Biemans, zonneklep zijwaarts op het hoofd en vaak letterlijk op de hurken, op zoek naar zielige kinderen in Ghana, met vliegen en rijstkorrels op het gezicht. Hij vond daarentegen veel creativiteit en vitaliteit, en vroeg zich af of armoede wel per definitie zielig is. Of is al die kleurrijke blijmoedigheid het nieuwe Afrikaanse cliché?

Tegelijkertijd treedt Biemans op in een STER-spot van ngo Oxfam Novib, waarin hij uitlegt dat er honger in de wereld is omdat mensen eten in hun benzinetank stoppen. Het is kortom hoog tijd voor een weekje debat en verdieping bij de publieke omroep onder het motto Hoezo armoede?, op initiatief overigens van de European Broadcasting Union (EBU).

Het probleem van de ngo’s die zich met ontwikkelingssamenwerking bezig houden is dat hun oude verhaal niet meer werkt. Deels door gebrek aan effectiviteit en groeiende afkeer van de strijkstok bij directeuren van ngo’s, maar vooral omdat armoede ook op het noordelijk halfrond weer endemisch dreigt te worden. En dan ga je natuurlijk niet voor sinterklaas spelen aan de evenaar, omdat het de gulle gever zo’n goed gevoel geeft.

Onderliggende kwestie is wellicht dat het perspectief altijd dat is van de welgestelde inwoner van Europa of Noord-Amerika, op wiens schuldgevoel wordt ingespeeld. Al was het maar wegens het kolonialisme van zijn voorouders.

Zeer verfrissend werkt dan de documentaire Poor Us: An Animated History of Poverty (VPRO), een Nederlandse productie geregisseerd door de Brit Ben Lewis. Vers van IDFA vertelt de film grotendeels in geestige animaties hoe armoede wordt waargenomen door Chinezen in de 17de eeuw, door een Inca tijdens de conquista of door landverhuizers aan het begin van de 19de eeuw. Deskundigen als Esther Duflo en Nobelprijswinnaar Joseph Stiglitz plaatsen de vanzelfsprekendheid van welvaart in een historisch en globaal perspectief. Volgens Jeffrey Sachs van het Earth Institute was in 1800 negentig procent van de wereldbevolking arm, nu nog maar 15 tot 20 procent. De industrialisatie heeft vooral welvaart gebracht, en niet alleen maar uitbuiting. Maar hoe nu duurzaam verder? Kom er maar weer in, Stef!