Een geheim kun je hier niet lang bewaren

In Zwaagwesteinde was vreugde omdat de moord op Marianne is opgelost. De inwoners van Oudwoude moesten horen dat de verdachte uit hun midden kwam. Het gonst van de geruchten, en er is wederzijds medeleven.

Nederland, Zwaagwesteinde, 19-11-'12; In de zaak van de vermoorde Marianne Vaatstra uit Zwaagwesteinde is een verdachte aangehouden. De man uit Oudwoude heeft hetzelfde DNA als wat is aangetroffen op Vaatstra's lichaam. Het graf van Marianne Vaatstra. Foto: Kees van de Veen Kees van de Veen

Een beetje vreemd vond ze het wel, zegt Suzan Wiegersma uit het Friese Oudwoude. Die oktobernacht, vier jaar geleden, dat thuis de telefoon ging. De politie wilde weten of zij en vriend Wieger geen auto misten. „Nee, hoezo?”

De Volkswagen Passat is vanuit de keuken van hun boerderij aan de Dellenswei niet zichtbaar. Wel de woning van de man die hem ongevraagd ‘leende’ om te kunnen joyriden. „Jasper woont hemelsbreed een kilometer bij ons vandaan”, zegt Wiegersma wijzend naar een stipje aan de overkant van het weiland.

S. werd afgelopen zondag gearresteerd op verdenking van de verkrachting en moord op de 16-jarige Marianne Vaatstra in 1999. De rechtbank in Leeuwarden bepaalde donderdag dat de 45-jarige melkveehouder nog minstens twee weken vast blijft zitten. DNA-verwantschapsonderzoek wees uit dat zijn DNA matcht met het DNA dat is aangetroffen op het slachtoffer. Over een eventuele bekentenis doen politie en justitie vanwege het onderzoek geen mededelingen.

Het nieuws over de arrestatie van S. overrompelde de ruim achthonderd inwoners van Oudwoude. Velen kunnen zich niet voorstellen dat er mogelijk dertien jaar een moordenaar in hun midden leefde. „Want iedereen weet hier alles van elkaar”, zegt Suzan Wiegersma. „Een geheim kun je niet lang bewaren.”

In Oudwoude zijn de straten uitgestorven, mensen gaan de massaal toegestroomde pers uit de weg. In het nabijgelegen Zwaagwesteinde, de geboorteplaats van Marianne Vaatstra, is de bereidheid om te praten groter. „We zijn misschien wat ruw in de mond, maar je weet wel wat je aan ons hebt”, zegt een klant van Marten’s Vishandel.

In Oudwoude is de mienskipssin, de gemeenschapszin, groot. Dorpsfeesten, zeskampen, het trekkertrek: iedereen doet mee. Ook de echtgenote van S. Ze is actief voor de zondagsschool – en opvallend geliefd. In kapsalon Johan in het nabijgelegen Kollum beschrijft een klant haar als „mooi, sociaal en attent”. De twee kinderen van S. hebben vaak met die van haar gespeeld.

In Oudwoude delen bewoners niet alleen alles met elkaar, ze lossen problemen ook onderling op. Als de politie S. niet op joyriden had betrapt, was het waarschijnlijk nooit tot een boete gekomen. Zelfs niet als hij de auto in beschonken staat tegen een boom had gereden, zegt Wiegersma. S. bood Suzan en haar vriend half huilend zijn excuses aan, vergoedde de autoschade en daarmee was de kous af. „Vorige maand reed Jasper nog met Wieger naar de jaarvergadering van de melkfabriek in Dokkum”, vertelt zij.

Eén voor allen en allen voor één. Zo kun je de mentaliteit in Oudwoude het beste typeren, zegt David de Haan, uitbater van ‘buffet-restaurant, eetcafé en snackpunt’ De Etery. „Als een jongere zich met Oud en Nieuw misdraagt, stapt er altijd wel iemand op de gedupeerde af: wat zijn de kosten? Het wordt onderling geregeld, je hoort er nooit meer iemand over.” De Haan heeft er wel bewondering voor. „Maar ja, het kan ook eng worden hè?”

Sommigen in Oudwoude – meestal ‘import’ – vinden het „apart” dat er deze week bijeenkomsten in de kerk werden georganiseerd, waar bewoners hun medeleven met de familie van de verdachte konden tonen. Het is prijzenswaardig dat de mensen in het dorp elkaar steunen, maar hoe zullen ze dat in Zwaagwesteinde, het dorp van Marianne Vaatstra, opvatten? „Het is maar goed dat haar vader publiekelijk begrip toont voor die sympathiebetuigingen”, zegt een van hen.

Op een van die bijeenkomsten, in een feeëriek vijftiende-eeuws kerkje, luisteren tien dorpelingen twee uur lang zwijgend naar kerkmuziek met kopjes koffie op schoot. De meesten zijn vrouw en gepensioneerd. De bijeenkomst is openbaar, maar journalisten zijn eigenlijk niet welkom. „De media hebben bezit van Oudwoude genomen”, zegt een aanwezige bij het verlaten van de kerk – ze veegt de tranen uit haar ogen. „Dat doet vréselijk pijn.”

De vader van S. was ouderling in de hervormde gemeente. Hij is volgens dorpelingen „redelijk orthodox” en heeft „een groot zondebesef”. Nadat bekend werd dat zijn zoon verdacht wordt van moord, kondigde hij aan de kerk te willen verlaten. „Maar ik denk dat we hem dat uit zijn hoofd kunnen praten”, zegt een kerkganger. De vader van S. is volgens hem ontredderd. Hij kampt met schuldgevoelens. „In de kerk is hij nog steeds welkom. Maar nu, bij deze bijeenkomst, even niet, dat gaat te ver.”

Intussen gaan de wildste geruchten rond in de plaatselijke cafés. Want waarom stond Marianne Vaatstra erop om in de nacht na Koninginnedag alleen door een afgelegen gebied naar huis te fietsen, terwijl zij bang is in het donker? Waarom belde zij haar broers niet? Of een taxi? En opeens wordt ook weer het verhaal verteld over een ander meisje, van 13, dat in 2006 in het bos bij Oudwoude van haar paard werd getrokken en verkracht – door een man uit Westergeest. Weet je dat zij lange tijd de koeien melkte bij S., zeggen de dorpelingen nu. Er zijn zelfs mensen die denken dat S. heel goed wist wat hij deed toen hij in 2008 ging joyriden. De diagnose die hij toen kreeg – dissociatieve fugue – komt hem bij deze zaak „goed van pas”.

Ook in Zwaagwesteinde, waar maandag de vlag uit ging, duiken complottheorieën op. Een plaatselijke ondernemer denkt dat Jasper S. door justitie naar voren is geschoven omdat de échte moordenaar niet kon worden opgespoord. Justitie heeft volgens hem „nooit open kaart gespeeld” in het onderzoek naar de moord en weigerde belangrijke getuigen te horen. „We zijn dertien jaar gepiepeld.” Als S. de moord bekent komt er volgens hem een eind aan de geruchtenvorming. Zo niet, dan ettert het nog lang door.

De Zwaagwesteinders gaan gebukt onder de media-aandacht van de afgelopen jaren. Ze hebben er genoeg van om steeds dezelfde vraag te krijgen: Zwaagwesteinde, waar ken ik dat ook alweer van? En hoewel misdaadverslaggever Peter R. de Vries veel lof verdient voor zijn vasthoudendheid bij het oplossen van de zaak, zorgde hij er wel voor dat ramptoeristen bleven toestromen. „Vooral de ouders van Marianne Vaatstra hadden het moeilijk”, zegt ondernemer Sietze Wijbenga, die moeder Maaike goed kent. „Jaren na de moord stonden er nog steeds mensen naar hun huis te turen.” Het huwelijk van Maaike en Bauke bleek niet bestand tegen de spanningen. Ze wonen elk aan een kant van het kerkhof waar hun dochter ligt begraven.

Zwaagwesteinde en Oudwoude liggen dicht bij elkaar, maar de verschillen zijn groot. De Zwaagwesteinders zijn van huis uit kooplui: recht voor z’n raap en vooruitstrevend. Een groot deel van de populatie stemt PvdA. In Oudwoude word je als boer geboren en ga je nooit meer weg. Bijna iedereen stemt op een christelijke partij.

En toch: de relatie is volgens de inwoners van beide dorpen uitstekend. Soms lijkt het zelfs of zij door de dramatische ontwikkelingen van de afgelopen dagen meer naar elkaar toe groeien. De Oudwoudenaren begrijpen nóg beter onder welke spanning hun buren hebben gestaan. De Zwaagwesteinders zeggen: mooi dat er iemand is aangehouden, maar wie zorgt er voor zijn familie?

„Alleen die vlaggen en dat getoeter vond ik wat overdreven”, zegt Suzan Wiegersma. „Dat verwacht je in Afghanistan, niet in Zwaagwesteinde.”