De onbekende man die de term ‘Marx Rutte’ muntte

Op wie moet je letten om Den Haag te begrijpen? Deze week: de conservatieve CDA’er Raymond Knops, bedenker van ‘Marx Rutte’, die wil dat zijn partij ‘de ruimte op rechts’ opvult. Eindelijk hoop voor het Hollands conservatisme?

Illustratie Hajo

Je zou denken dat het conservatisme kansen genoeg krijgt, de komende tijd. VVD en PvdA verenigen nu eenmaal de winnaars van de modernisering in zich. Het nieuwe kabinet doet zijn best een sober en volks imago uit te stralen, maar niemand zal verbaasd zijn als later blijkt wat die bewindslieden werkelijk bindt: optimisme over de vooruitgang, geloof in succes en zelfontplooiing – een liberaal levensgevoel.

Woensdag was ik in Gouda, waar het Conservatief Café werd gehouden. In een bovenzaaltje kwam een man of honderd kijken naar Dick Berlijn, de oud-commandant der strijdkrachten. Sobere types, vooral mannen. Op een van de eerste rijen zaten Kortenoeven en Hernandez, de oud-PVV’ers. Verder dacht ik vooral SGP-gezichten te zien, maar dat kon een vooroordeel zijn.

Berlijn bepleitte een sterke krijgsmacht, nogal genuanceerd, geen kwaad woord over politici die erop bezuinigen. Hij betrok de internationale rechtsorde, de mondiale klimaatcrisis en de mensenrechten in zijn pleidooi, er werd beleefd geluisterd. Hollands conservatisme blijft een wonder van nuance: wie Berlijns opvattingen in de VS als conservatisme zou verkopen, zou bij zo’n lokale Tea Party-groep worden weggehoond als RINO: Republican In Name Only.

De CDA’er Rutger Schimmel, een jonge twintiger en co-organisator van het Conservatief Café, legde de volgende dag aan de telefoon uit dat Berlijn was uitgenodigd omdat ,,een sterke krijgsmacht een echt conservatief thema is’’. Maar hij begreep wel waarom ik ernaar vroeg. Als er ooit ruimte was voor het conservatisme, beaamde hij ogenblikkelijk, dan was het nu. Rutte II biedt voor conservatieven méér kansen dan het eeuwenoude defensiethema: nivelleren, grootschalige gemeenten, etc. Maar van zijn eigen partij, het CDA, had hij weinig verwachtingen. ,,CDA-politici – dat zijn bijna allemaal links-liberalen met een christelijk sausje geworden.’’

Het CDA zou voor hem pas toekomst hebben als de partij zich omvormde tot Conservatief Democratisch Appèl. Op zoek naar ,,een objectieve morele orde’’ het hedonisme te lijf. Niet langer zelfontplooiing uitdragen. Ook niet langer een christelijke identiteit aannemen, dat is ,,verwarrend’’. Puur conservatisme als partijpolitiek antwoord op Rutte II.

Nu hebben Hollandse conservatieven een lange geschiedenis van mislukkingen. Laatste voorbeeld: de Edmund Burke Stichting, een jaar of tien terug. Ruim voordat Pim het partijenkartel openbrak signaleerde co-oprichter Joshua Livestro in deze krant een nieuw ,, conservatief moment’’. Het was voorjaar 2001: zeven jaar Paars hadden voor Livestro, een VVD’er uit de wereld van Andreas Kinneging en Frits Bolkestein, de gebreken van het liberalisme blootgelegd. Later kreeg hij met journalist Bart Jan Spruyt (ex-Reformatorisch Dagblad) geld los in de VS. Ze betrokken een fraai pand in Den Haag.

Ze hoopten, vertelde Spruyt vrijdag, op een nieuwe partij of een grotere conservatieve invloed binnen bestaande partijen. Hij wist nog dat hij destijds CDA-Kamerlid Hans Hillen, bestuurslid van de Burke Stichting, vertelde over de deuren waarop hij in Den Haag klopte: ,,Niemand doet open.’’ Waarna Hillen: ,,Er zit niemand achter, Bart Jan.’’

Later maakte hij een ongelukkige keuze voor Wilders, die alleen met het conservatisme flirtte voor zijn privéoorlogje tegen de islam. Het conservatieve moment was ingehaald door het populisme van een politieke zzp’er. Spruyt werd politiek columnist van Elsevier (ironie: per 1 januari wordt hij er wegbezuinigd) en van de Burke Stichting is alleen nog een scholingsinstituutje over. ,,Ik ben tien jaar ouder en twintig jaar wijzer’’, zei hij. ,,Conservatisme in Nederland heeft bestaansrecht – maar geen voedingsbodem.’’

Maar ze afschrijven zou een vergissing zijn. Livestro ging intussen, onder meer, het rechts-conservatieve blog De Dagelijkse Standaard (DDS) maken; Spruyt werkt eraan mee. Het geeft ruimte aan serieuze rechtse stukken en bloggers die, alweer naar Amerikaans voorbeeld, de ‘linkse vooringenomenheid’ van ‘de traditionele media’ aanvallen. Een enorm bereik heeft de site niet. Volgens data van Alexa staat DDS op 260 van de best gelezen sites in Nederland (De Telegraaf op 11, nrc.nl op 61).

Toch werd de term ‘Marx Rutte’, groot gemaakt door De Telegraaf, gemunt op dezelfde Dagelijkse Standaard. En de man die hem introduceerde was een CDA-Kamerlid: Limburger Raymond Knops, vierde op de kandidatenlijst in september. Man die zich presenteert als ‘sociaal-conservatief’, representant van klare oppositietaal. Over de bezuinigingen die de PvdA deze zomer op Defensie voorstelde: ,,Goed voor Al Qaeda, slecht voor onze veiligheid.’’ En na ‘Marx Rutte’ typeerde hij Rutte II vorige week als „Paarse Titanic onder rode vlag”.

Ik sprak Knops donderdag tweemaal, een gedrongen man die graag mag lachen. Hij is secretaris van de fractie, een cruciale positie, en hij was er zich van bewust dat de middenpositie die partijleider Buma inneemt niet altijd strookt met zijn woordkeuze. Die moet je ook niet altijd letterlijk nemen, zei hij eerst. Marx Rutte was een geintje. Die Paarse Titanic ook. ,,Ik denk niet dat ze me die columns laten voordragen op het CDA-congres’’, lachte hij.

Maar algauw bleek dat zijn teksten een serieuze ondertoon hebben. Het CDA is altijd een partij van meer stromingen geweest, zei hij. ,,Dat erkent voorzitter Peetoom ook. Nu we klein zijn wordt het beter zichtbaar.’’ Zelf werd hij geschoold in de luchtmacht, zat in de jaren negentig in de lokale politiek, liet zich in 2004 uitzenden naar Irak, en had een heel leven argwaan tegen socialisten. Hij groeide op met het CDA als volkspartij: partij van kleine gemeenschappen, regionale identiteit, traditionele waarden, harde werkers, agenten met gezag, solide landsverdediging, scepsis over Griekse geldsmijters.

,,Dus de ruimte voor het CDA ligt op rechts’’, zei hij. ,,Daar hebben wij de laatste jaren verloren. Als sociaal-conservatief zeg ik: erken ook dat daar onze ruimte ligt. De VVD schuift naar het midden, daar moeten we op inspelen.’’

Hij ziet ook, zei hij, dat er een ander CDA is, hij sprak van ,,protestanten die de Bijbel blijven citeren’’, en het lijkt hem goed als de partij haar regionale verschillen accepteert. In het zuiden vormt het ,,cultureel katholicisme’’ de ruggengraat van de achterban. ,,Daar past het sociaal-conservatisme bij.’’ In Duitsland heb je naast de CDU ook de CSU (‘Laptop und Lederhosen’) in Beieren. ,,Modern maar met traditionele waarden en regionale identiteit – daar geloof ik in.’’

Zijn partij moet principieel pro-Europees blijven, net als de CSU – maar in de oppositie prefereert hij anti-Griekse retoriek. „Als Wilders zegt dat wij onze pensioenen opeten voor de Grieken, zit daar natuurlijk een kern van waarheid in.”

Ik wees op een toespraak, deze week, van directeur Dick Benschop van Shell Nederland. De oud-PvdA-politicus bepleitte uitbreiding van de EU met Turkije en Oekraïne. Zo is het altijd gegaan: de uitbreiding van de interne markt, later de introductie van de euro, waren projecten van het bedrijfsleven en de banken – waarna zij er hun handen van aftrokken, en de projecten gedragen werden door politici.

Het interessante is dat in de VS het moderne conservatisme pas opbloeide toen het zich distantieerde van de werkgeverslobby, en zich transformeerde tot de spreekbuis van de gewone man, ‘de zwijgende meerderheid’. Is dat niet keuze die uiteindelijk voorligt voor het sociaal-conservatisme, vroeg ik Raymond Knops.

Hij knikte heftig – een klein maar interessant signaal voor de Hollandse werkgevers. Hij noemde gesprekken met ondernemers in de campagne. Ze drukten hem op het hart te blijven ijveren voor Europa. „Ik zei: proberen jullie je eigen werknemers ook te overtuigen?” Want dat is het probleem, zei Knops: „Als bedrijven het de eigen werknemers niet uit kunnen leggen, dan klopt hier iets niet meer.”

Dus wanneer het CDA zijn geloofwaardigheid in de kleine gemeenschap wil terugwinnen, dan moet het ook een sociaal-conservatieve stem op durven zetten, zei hij. „Geen papperige teksten meer. Klare taal voor rechtse mensen, die we de laatste jaren hebben afgestoten.”