Weg met cash

Vies, duur en onhandig. Waarom schaffen we contant geld niet af, zegt journalist David Wolman. Doe als in Kenia, dat volop mobiel bankiert.

Medewerker Technologie

Cash is ouderwets, duur om te maken, moeilijk te beveiligen, makkelijk na te maken, slecht voor het milieu en, zegt de Amerikaanse journalist David Wolman: cash is vies. „Een biljet is door talloze handen gegaan en stikt van de bacteriën.” Daarom moeten we volgens Wolman van contact geld af. Hij schreef het boek The End of Money (2012), en kwam vorige week zijn cashloze evangelie op het Haagse Border Sessions Festival verkondigen.

Om zijn boodschap kracht bij te zetten, leefde Wolman een jaar lang zonder contant geld. Twee keer ging het mis. In India, dat mag geen verrassing zijn. Maar tot zijn grote verbazing kon Wolman in een trein tussen New Jersey en New York ook niet met ‘plastic’ afrekenen. „Gelukkig had ik een paar briefjes bij me voor noodgevallen”, schrijft Wolman in zijn boek. „Ik betaalde de ongeduldige conducteur, die me een stapel wisselgeld in de hand drukte.” Wolman kon zijn walging voor de besmette muntjes niet verbergen en dumpte het geld op de stoel tegenover hem. Een medepassagier greep gretig toe, muntjes rolden over de vloer. „Het was gênant”, vertelt Wolman. Hoe is die afkeer van contant geld ontstaan?

In 2009 staat in het technologieblad Wired een kort artikel van Wolman. Hij uit zijn verbazing over het feit dat contant geld nog steeds zo’n belangrijke rol speelt in de wereld. „Kunnen we niet alles met plastic betalen?” Misschien was Wolman het artikeltje alweer vergeten toen het verscheen, maar het leverde een storm aan negatieve reacties op. Wolman: „Ik zag de dreigbrieven, de agressie, en dacht: hoe kan het in godsnaam dat mensen zo gehecht zijn aan muntjes en briefjes?” Hij ontdekte dat mensen tijdens de abstracte bankencrisis contant geld als een tastbaar alternatief zien. „Het is het enige betaalmiddel wat niet is omgeven door onduidelijke, financiële constructies.”

Inmiddels is Wolman erachter dat híj juist het recht heeft om boos te zijn. „De mensen die met plastic betalen, subsidiëren de mensen die met contant geld betalen. Als de VS volledig zouden overstappen op elektronisch geld, scheelt dat de belastingbetaler 150 miljard dollar. Drie keer het budget van het ministerie van Onderwijs.”

Als je met contant geld betaalt, zegt Wolman, lijkt dat een simpele en snelle transactie. „Maar dan vergeet je dat de overheid dat geld heeft laten ontwerpen, drukken en verschepen en dat er een beveiligde auto naar een pinautomaat is gereden. Bovendien moet zo’n briefje ook weer worden vernietigd, omdat het is versleten. Waarom doen we dat nog?”

Wolman windt zich nog meer op als het over de kleinste muntjes gaat. „Alle centen en 2-centjes verdwijnen in keukenladen, maar de overheid durft ze niet af te schaffen. Want dan herinneren burgers zich dat er zoiets als inflatie bestaat, en neemt het vertrouwen in geld af.” Van grote briefjes wordt hij overigens ook boos: „Alleen drugsdealers en witwassers profiteren van biljetten van 200 en 500 euro”, zegt hij op Border Sessions. En inderdaad, als hij het tweehonderdkoppige publiek vraagt hoeveel van hen ooit een briefje van 200 euro hebben gebruikt, steken slechts vier hun hand op.

Volgens Wolman is het einde van cash daarom in zicht. „Het lijkt alsof alleen terroristen, corrupte overheden, drugsdealers, belastingontduikers, vervalsers en bankovervallers nog contant geld gebruiken.” In Amsterdam accepteren hippe etablissementen als de duurzame supermarkt Marqt, koffieketen Two for Joy en nieuwe restaurants geen contant geld meer, vaak vanuit veiligheidsoverwegingen.

Bovendien werken talloze bedrijven aan alternatieven voor cash. Zo bouwt de uitvinder van Twitter, Jack Dorsey, sinds 2009 een iPhone-app waarmee klanten in winkels kunnen afrekenen en handelaren creditcardbetalingen kunnen aannemen. Square is al goed voor 8 miljard dollar aan transacties per jaar en sinds november kunnen gebruikers in zevenduizend Starbucks-vestigingen een latte met hun telefoon afrekenen.

Webgiganten Paypal en Google lanceerden onlangs soortgelijke producten. Wolman juicht dit uiteraard toe, maar zegt dat we voor echt spectaculaire innovaties niet naar Silicon Valley, moeten kijken, maar naar ontwikkelingslanden. Daar vinden de revoluties plaats. Want, zegt Wolman, „niemand heeft zoveel last van contant geld als de allerarmsten ter wereld”.

Het is in ontwikkelingslanden verschrikkelijk moeilijk om te sparen met contant geld, zegt Wolman. „Je kunt het kwijtraken in een brand, de hongerige buurvrouw kan komen bedelen, je kunt worden beroofd; je raakt briefjes en munten in die landen zo kwijt. Zonder elektronisch geld is het vrijwel onmogelijk om een buffer op te bouwen voor slechtere tijden of om te sparen voor de opleiding van je kinderen.” Banken bieden volgens Wolman hun diensten niet aan de armen aan, omdat ze de kosten van het openen van bankgebouwen niet terug kunnen verdienen. Daarvoor zijn de bedragen die armen sparen te klein.

Maar door de opkomst van de mobiele telefoon kunnen tegenwoordig steeds meer armen een rekening openen, vertelt Wolman. „Bedrijven als het Keniaanse M-Pesa maken bankieren per sms mogelijk. M-Pesa heeft met 23.000 winkeliers een deal gesloten. Klanten kunnen daar hun geld storten en krijgen een unieke code terug die de waarde van het zojuist gestorte geld vertegenwoordigt. Sms die naar je grootmoeder aan de andere kant van het land en zij kan het geld bij een ander M-Pesa-punt opnemen.”

Sommige Kenianen stortten voordat ze een gevaarlijke wijk in lopen hun geld snel even op M-Pesa en nemen het dan aan de andere kant van de stad weer op. De mobiel bankieren-vakgroep GSMA verwacht dat er dit jaar 250 miljard dollar aan sms-transacties plaatsvindt.

Maar cash geld heeft voordelen die elektronische betaalmiddelen niet hebben. Een vrouw in het publiek van Border Sessions zegt dat zij samen met buurtgenoten een groep illegalen in Amsterdam helpt die „zonder contant geld zijn verloren”. Illegalen kunnen immers geen bankrekening openen en zijn gebaat bij anonimiteit. Contant geld biedt dat, en niet alleen aan illegalen. Ook andere burgers kunnen met contant geld kopen wat ze willen, zonder dat ze te hoeven vrezen voor een instantie die meekijkt. Als alle betalingen voortaan elektronisch verlopen, zijn er vast belanghebbenden die betalingshistorie willen inzien. De zorgverzekeraar bijvoorbeeld, die zeker wil weten of meneer of mevrouw echt niet rookt.

Anonieme elektronische betaalmiddelen bestaan volgens Wolman nog niet. „Je ziet wel dat in Afrika en India mensen elkaar met beltegoed betalen, maar als je een brood koopt, wil de bakker er misschien wel iets anders dan beltegoed voor terug.” We kunnen de overstap naar cashloze maatschappij pas maken als er wetten komen die verbieden transacties op te slaan en in te zien, zegt hij.

Maar de laatste jaren is de privacy van burgers door de strijd tegen het terrorisme juist in het geding. Zo mogen de VS vanaf 1 augustus 2010 Europese bankrekeningen nagaan op verdachte transacties. Bovendien lijken innovatieve ondernemers als Jack Dorsey van Square niet te wachten op privacywetgeving.

Misschien komt de overheid er bij de ondergang van cash geld wel helemaal niet aan te pas, omdat consumenten zelf alleen nog maar elektronische betaalmiddelen willen gebruiken. Wie met Square wil betalen, hoeft zijn telefoon niet eens uit de broekzak te vissen, want de kassière ziet alle klanten die in de buurt zijn op de kassa verschijnen. Daar kan geen munt tegenop.