Ten strijde tussen eergevoel en kunst

De samurai – eeuwenlang de Japanse krijgselite en trouw aan hun zwaard, hadden op hun wapenuitrusting tal van kunstzinnige symboliek.

Toen in 1543 een handelsschip arriveerde in Japan met drie Portugezen en musketten, waren de Japanse strijders – gewend aan man-tot-mangevechten – onder de indruk. Hoewel de Japanners later ook in staat waren vuurwapens te produceren, keerden ze die toch de rug toe. De samurai beslisten trouw te blijven aan het zwaard – voor het zwaardgevecht is immers juist jarenlange training nodig.

Weinig musketten te vinden dus, tussen de helmen, harnassen en zwaarden op de tentoonstelling Samurai in het Wereldmuseum in Rotterdam. De enkele die je ziet zijn – net als vele andere objecten op de tentoonstelling – bedekt met prachtige gravures. Eergevoel en etiquette lopen als rode draad door de selectie die het museum maakte uit ‘700 jaar samuraicultuur’.

Na een film over het evenwicht tussen zwaard (de strijd) en kalligrafiepenseel (cultuur) in het leven van de samurai en enkele prachtige nobori, vaandels die de samuraiclans bij zich droegen als ze ten strijde trokken, sta je oog in oog met zestien samuraigeneraals in vol ornaat, voorgezeten door hun krijgsheer, de daimyo. Badend in rood licht, met het geluid van zwaardgekletter op de achtergrond, is het duidelijk: indruk maken.

De samurai (‘zij die dienen’) vormden eeuwenlang de krijgselite in het pre-industriële Japanse eilandenrijk. Eind achtste eeuw waren het kleine groepen krijgers te paard die de domeinen van de adel beschermden en belastingen inden. Door hun banden met adellijke families en het keizerlijk hof werden ze steeds machtiger. De samurai evolueerden tot militaire leiders die het land beschermden tegen invallen van buitenaf, maar ze begonnen ook onderling oorlog te voeren.

De wapenuitrusting was een uitdrukking van persoonlijkheid en status. De zeventien harnassen in het Wereldmuseum zijn overladen met symbolen. Zo is er een indrukwekkende 18de-eeuwse iroiro odoshi nimai dogusoku, een wapenuitrusting compleet met helm in de vorm van een berenkop met bovenop een kastanje.

Roofzuchtige dieren waren populair in Japanse krijgsuitrustingen en de noot symboliseerde de overwinning. Naast beren en draken die zo fijn zijn uitgewerkt dat ze zich schrap lijken te zetten om je ogen uit te krabben, vind je echter ook een helm in de vorm van een penseelpunt. Kunstdisciplines als kalligrafie beheersen had evenveel aanzien als gevechtstechnieken.

Vaak zie je op de helmflappen gestileerde tekeningen van bamboewortels of pruimenbloesems, verwijzingen naar de clan of familie van de drager. De samurai vormden een aparte klasse waarin je werd geboren, en de eer van familie of krijgsheer moest hoog gehouden worden. De rijkdom van een clan werd in de wapenrustingen onder meer geïllustreerd met opvallende snorren op de gezichtsmaskers.

Dat deze pakken weinig praktisch waren tijdens het strijden, vormde geen probleem. Binnen de samurai was er een sterke hiërarchie: de daimyo en zijn samurai van hoge adel zaten te paard terwijl zij het voetvolk door de strijd leidden. Bovendien zijn de meeste getoonde stukken in het Wereldmuseum afkomstig uit de Edo-periode (1603-1868) een tijd van vrede en economische voorspoed. In kalmere periodes werden de harnassen in huis geplaatst als statussymbool.

In de rustige Edo-periode werd ook de strijd op leven en dood om de familie-eer hoog te houden, vervangen door een strijd in jezelf onderscheiden in de kunsten. Het tweede, kleinere, deel van de tentoonstelling in Rotterdam is dan ook gewijd aan de talrijke kunstuitingen die met samurai geassocieerd worden: naast kalligrafie, maskers en kostuums uit het no-theater, lakwerk, en prachtige prenten over samurai-mythen van Utagawa Kuniyoshi.

De tentoonstelling is thematisch opgebouwd en bij vele objecten en wapens, ondanks dat ze gesigneerd zijn door een welbepaalde smid, blijft het moeilijk exact te bepalen wanneer en waar ze in het Japanse eilandenrijk zijn geproduceerd. Hier geen chronologische geschiedenis van de samurai-cultuur dus. Dit maakt de vaak unieke bruikleenstukken uit collecties als die van Museo Stibbert uit Florence niet minder indrukwekkend. Bovendien zorgt het ervoor dat dat vleugje mysterie, dat net als elegantie en eergevoel met de samurai wordt geassocieerd, overeind blijft.

Samurai, Wereldmuseum Rotterdam t/m 24 mrt. lnl: wereldmuseum.nl