Menselijker dan ooit

Regisseur Michiel de Regt maakt bij de Toneelschuur een eigentijdse versie van Sofokles’ Antigone, waarin niet zij, maar haar pleegvader, koning Kreon, centraal staat. „Kreon is heerser maar ook vader, en op zeker moment gaan die twee rollen botsen.”

Scène uit ‘Antigone’ Foto Sanne Peper

Hij knippert met zijn ogen tegen het flitslicht van de camera’s: de kersverse politicus Kreon. Nu de oorlog om Thebe is beslist en de strijdende broers Eteokles en Polyneikes zijn gesneuveld, neemt hij, weifelend en met lichte tegenzin, de macht op zich. De eerste maatregel die Kreon bijna schoorvoetend neemt is bedoeld om de rust te herstellen en het volk een gevoel van gerechtigheid te geven. Eteokles, die streed voor Thebe, krijgt een staatsbegrafenis. Maar het lichaam van Polyneikes; de vijand, de verrader, moet buiten de stadsmuren blijven rotten. Wie hem alsnog begraaft, wacht de dood. Polyneikes’ zus Antigone, tevens Kreons pleegdochter en verloofde van zijn zoon Haemon, doet het toch.

Is Kreon in Sofokles’ klassieke tragedie Antigone (441 v.Chr.) nog de onverzettelijke tiran die Antigone de dood injaagt, Jean Anouilh maakte hem in zijn bewerking uit 1942 tot een geplaagd politicus, een man die moet balanceren tussen principe en concessie, en die zijn diepste overtuiging getart ziet door een koppig kind. In de vertolking van Bart Klever onder regie van Michiel de Regt bij Toneelschuur Producties, is Kreon menselijker dan ooit. De Regt: „Hij neemt de plicht om te regeren op zich, omdat hij het juiste wil doen. Maar Anouilh schreef al: eigenlijk is hij geen politicus. Ik laat hem als het ware voor het oog van de camera in zijn rol groeien. In zijn eerste publieke optreden vindt hij hakkelend en stotterend zijn speech.”

De Regt (1980) maakte een nieuwe bewerking, deels gebaseerd op Sofokles, deels op Anouilh, en met eigen nieuwe tekstfragmenten. Hij schrapte de rol van Antigone’s zus Ismene en concentreert zich op de de drie belangrijkste personages: de vader (Kreon), de zoon (Haemon, gespeeld door Maarten Heijmans) en de vrouw (Antigone, gespeeld door Alejandra Theus). Net als Anouilh laat De Regt de goden, die bij Sofokles nog cruciaal zijn, geheel buiten beschouwing. „Die spelen in mijn wereld, in de wereld van nu, geen rol. Bij Sofokles was het omwille van de goden verkeerd om iemand niet te begraven. Bij mij wordt dat een kwestie van ethiek – iemand laten wegrotten; dat doe je niet.”

Uit de versie van De Regt spreekt begrip voor Kreon. „Ja, ik begrijp hem heel goed. Hij is een politicus, en genoodzaakt concessies te doen. Hij is een ‘ja-zegger’, heet het in de tekst, waar Antigone alleen maar nee zegt. Maar dat is makkelijk. Ja-zeggen betekent vuile handen maken. Zij vraagt hem: ‘Doden zonder dat je het wil, is dat nou koning zijn?’ En dat is het precies: dat is de consequentie van zijn keuze. Fascinerend vind ik zijn dilemma: hij is heerser maar ook vader, en op zeker moment botsen die twee rollen.”

De Regt neemt het publiek mee in de worsteling van Kreon. Bart Klever speelt hem gaandeweg meer vastberaden, maar nog altijd met de twijfel in zijn ogen. Wel zie je hem beter worden in het creëren van een publiek imago: bij zijn tweede grote publieke optreden draagt hij een zwarte rocksterrenjas en een Ray-Ban-zonnebril. Hij houdt een bevlogen, meeslepende toespraak die bol staat van de politieke platitudes als ‘vrijheid’ en ‘samen’: De Regt plukte ze uit speeches van onder anderen Martin Luther King, John F. Kennedy en Richard Nixon. „Het klinkt allemaal mooi, maar het zegt niks. Die speech toont hoe hij langzaam beter wordt in het verkopen van zijn verhaal. Hij leert simpelweg de kunst van het aantrekkelijke holle frasen hanteren.”

Subtiel integreerde De Regt meer eigentijdse verwijzingen. De blinde ziener Teresias uit het origineel is hier een politiek adviseur, een spin doctor. Kreons nieuwe popsterrenaura illustreert zijn rol als mediafiguur, naar het voorbeeld van heersers als Berlusconi en Gadaffi. Die laatste was ook nog op een andere manier inspiratiebron: ooit zag De Regt een foto van Gadaffi met zijn armen om drie kleinkinderen. „De grootste schurk van onze tijd was óók opa. Hoe was het voor hem om die rollen te verenigen?”

Net als Kreon zich eindelijk comfortabel voelt in zijn politieke kunnen, stort zijn imperium in elkaar: hij krijgt te horen dat Antigone haar broer toch heeft begraven. De zinderende confrontatie tussen de twee die volgt, vormt het zwaartepunt van de voorstelling. Kreon toont zich van zijn milde maar tevens meest opportunistische kant: hij zoekt steeds een andere, nieuwe rechtvaardiging voor zijn wet. Tegelijk biedt hij Antigone een uitweg: als ze er verder over zwijgt, zal hij haar sparen. Maar zij blijft principieel: niet alleen blijft ze haar keuze verdedigen en zijn beleid bekritiseren, ook confronteert ze hem met de consequenties van zijn wet. De Regt: „Zij herinnert hem ook aan zijn principes. Hij wilde toch de politicus uithangen? Dan moet hij niet eerst stoer een wet verkondigen, en daarna weer gaan draaien. Het deed me denken aan het gedoe met de zorgpremie: eerst iets besluiten, en als de wereld erover valt, gauw sorry zeggen. Nee, zegt zij, als je er nu op terugkomt ben je een slappeling. Handel naar je besluit: mijn dood is de consequentie van jouw keuze. Vanuit haar dogmatisme dwingt ze de conformist om óók een hardliner te zijn.” De fatale gevolgen zijn bekend: Antigone sterft, en daarop pleegt Haemon zelfmoord.

Meteen na het nieuws over de dood van zijn zoon maakt Kreon zich op voor een raadsvergadering. De Regt: „Hij gaat door, want anders is het allemaal voor niks geweest. Zo kiest hij uiteindelijk blijvend voor de politiek. Maar zijn rol als vader is uitgespeeld.”

‘Antigone’ bij Toneelschuur Producties. Première 22/11. T/m 21/12 (tournee) Inl: toneelschuur.nl