Geen gemeente die eraan wil meewerken

Wethouders die verantwoordelijk zijn voor illegalen in hun gemeente noemen het strafbaar maken van illegaliteit ‘symboolpolitiek’. Het aantal illegalen daalt er niet door.

Een heksenjacht op illegalen. Geen enkele gemeente ziet dat zitten. En geen enkele gemeente wil eraan meewerken. Zeggen de wethouders van Amsterdam, Rotterdam, Den Haag, Utrecht en diverse kleinere steden. De passage in het regeerakkoord waarin staat dat illegaliteit strafbaar wordt, vinden gemeenten vooral symbolisch. Ze vrezen dat het mensen dieper de illegaliteit indrukt, illegalen crimineler maakt, en tot onmenselijke taferelen leidt.

„Ik ben geen voorstander van het strafbaar stellen van illegaliteit”, zegt Eric van der Burg (VVD), de verantwoordelijke wethouder in Amsterdam. De maatregel helpt volgens hem niet om illegalen sneller of überhaupt te laten terugkeren naar het land van herkomst. „In de praktijk denk ik niet dat veel verandert.”

In Amsterdam wordt ook straks niet specifiek naar illegalen gezocht om hen te beboeten, zegt Van der Burg. „Het wordt anders als een agent een uitgeprocedeerde asielzoeker tegenkomt die bijvoorbeeld zwartrijdt in de metro. Dan kan de agent hem aanhouden.”

Strafbaar stellen van illegaliteit is geen oplossing, zegt ook Nelleke Vedelaar (PvdA), wethouder welzijn en maatschappelijke opvang in Zwolle. Geen oplossing voor gezinnen die illegaal in Nederland zijn en in de vrieskou op het Zwolse station zitten. Of voor mensen met psychische problemen die uitgeprocedeerd zijn, maar op straat zwerven. Vedelaar: „En hoe moeten deze mensen opgespoord worden? Een kliklijn? Huis-aan-huis bezoeken? Nee. Zwolle ziet niets in een jacht op illegalen.”

Het is een symboolmaatregel met negatieve effecten, zegt Victor Everhardt (D66), wethouder volksgezondheid in Utrecht. „Veel illegalen zitten klem. Ze worden niet erkend door het land van herkomst, maar moeten weg uit Nederland. We komen in Utrecht mensen op straat tegen die in psychische nood zitten, of ziektes als hepatitis hebben. Ik wil dat deze mensen zich laten helpen, niet dat ze bang worden voor instanties.”

De gemeente Den Haag wacht eerst de precieze plannen af, maar werkt ook niet mee aan een jacht op illegalen. De woordvoerder van de Rotterdamse burgemeester Aboutaleb zegt dat de burgemeester weinig voelt voor de strafbaarstelling, maar dat hij zal meewerken als het landelijk beleid wordt. Aboutaleb heeft liever dat de politie zich bezighoudt met het opsporen van criminelen. Net als Peter Rehwinkel, PvdA-burgemeester in Groningen: „Ik zie meer reden om zware criminaliteit aan te pakken dan op jacht te gaan naar mensen die op zoek zijn naar een menswaardig bestaan.”

Burgemeester Jos Wienen van Katwijk, tevens voorzitter van de adviescommissie Asiel en Integratie van de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) ziet de meerwaarde van de strafbaarstelling niet. Hij is blij dat mensen die illegalen helpen, zélf niet strafbaar worden. „Kwetsbare mensen hebben nu eenmaal hulp nodig.”

Wienen sprak al eerder met toenmalig minister Leers (Integratie en Asiel, CDA) over de strafbaarstelling. Die stond al in het vorige regeerakkoord als maatregel genoemd, maar werd toen niet doorgevoerd. Leers zei die keer tegen Wienen dat actieve opsporing van gewone, geen overlastgevende illegalen geen prioriteit zou hebben. Wienen hoopt dat dit nog steeds geldt. „Je moet er niet aan denken dat mensen die soep komen eten bij het Leger des Heils worden opgepakt.”

Deskundigen schatten het aantal illegalen in Nederland tussen de 45.000 tot 120.000. In de eerste helft van 2012 verdwenen 5.850 asielzoekers „met onbekende bestemming”, blijkt uit de Rapportage Vreemdelingenketen van minister Leers. Dit is iets meer dan de helft van de totale groep uitgeprocedeerde asielzoekers in die periode.

De vraag blijft: waarom wordt illegaliteit strafbaar? Omdat de VVD het wil. De bedoeling is dat het illegalen zal aanzetten toch te vertrekken en anderen zal weerhouden naar Nederland te komen.

Maar zo simpel is het niet, zeggen de wethouders. Probleem blijft dat illegalen die niet uitgezet kunnen worden omdat het land van herkomst hen niet accepteert, hoe dan ook niet terug kunnen. Illegalen die zelf hun terugkeer frustreren, zijn evenmin uit te zetten.

Thomas Spijkerboer, hoogleraar migratierecht aan de Vrije Universiteit, verwacht dan ook niet dat het aantal illegalen in Nederland door de maatregel zal dalen. „Het treft vooral mensen die toch al niet uitzetbaar waren.”

Er is maar één oplossing, zegt Rian Ederveen van de stichting Landelijk Ongedocumenteerden Steunpunt. En dat is een verblijfsvergunning. De kans daarop is echter voor verreweg de meeste illegalen nihil. Ederveen denkt dat de strafbaarstelling zal leiden tot willekeur. „Er zijn niet genoeg cellen om alle mensen zonder verblijfspapieren vast te zetten. Dus hangt het af van de plek waar je bent en van de persoon die jou aanhoudt, wat de gevolgen zijn.” Volgens Ederveen zal het de hulpverlening aan illegalen belemmeren en huisjesmelkers en koppelbazen meer macht geven.

Dat is precies wat toenmalig minister Donner (CDA) voor Vreemdelingenzaken en Integratie al concludeerde in 2005. Donner zag er niets in. Hij wees erop dat beboeten en oppakken van illegalen „veel extra administratieve lasten” en een „aanzienlijk beslag op de capaciteit” zullen opleveren, met een gering rendement. Bovendien zou het leiden tot een verdere marginalisering van de illegale vreemdeling en daardoor mogelijk verdere criminalisering.

Ook de maatregel invoeren om symbolische redenen is volgens de nota geen goed idee, omdat dan volgens Donner „het gevaar van nieuwe gedoogsituaties op de loer” ligt. „Dit leidt tot de conclusie dat slechts tot maatregelen moet worden besloten, indien voldoende zeker is dat deze ook serieus in de praktijk worden gebracht.”

Burgemeester Rehwinkel: „Als gemeente heb je een zorgplicht en wil je mensen niet zomaar weigeren. Het gaat hier over mensen, niet over ‘illegalen’.” Victor Everhardt, wethouder in Utrecht: „Op dit moment kennen we de groep uitgeprocedeerde asielzoekers, maar als zij strafbaar worden, zijn we bang hen uit het oog te verliezen. Of we nou moeten beboeten of oppakken, ik geloof niet dat het iets oplevert. Ik vertrouw erop dat het Rijk de wijsheid zal hebben hiervan af te zien.”