Verdomd, vandaag begint die nieuwe

Nieuwe werknemers worden vaak aan hun lot overgelaten. Niet slim, want een goede eerste werkdag levert het bedrijf winst op.

Het is de dag waarop je niet weet hoe je collega’s heten. Niet weet hoe de computer werkt. Niet weet of je boterhammen mee moet nemen van huis.

Op je eerste werkdag weet je niets.

Ook Ron Blom (55) wist van niets, toen hij vorige maand aan de slag ging als chauffeur bij een personenvervoersbedrijf. Een instructie was er niet. Zijn baas sprak een paar woorden en Blom werd naar zijn eerste bestemming gestuurd. De opdracht: haal een groep gedragsgestoorde kinderen op van school en breng ze naar huis. Blom kreeg de sleutels mee van zijn busje en vertrok.

Zijn eerste werkdag werd een nachtmerrie. De groep kinderen wilde niet mee naar huis. Toen Blom ze in zijn bus probeerde te krijgen, renden ze weg, de straat op. Hij was ze bijna kwijtgeraakt. Daarna kwam de reis terug naar huis. „Op de snelweg kregen die kinderen ruzie met elkaar”, vertelt Blom. „De gordels gingen af en ze begonnen te vechten. Levensgevaarlijk.” Het bedrijf bleek vergeten te zijn een begeleider mee te sturen. Blom nam meteen ontslag.

Niet iedere baan begint zo rampzalig, maar de eerste werkdag is voor iedereen wel een onwennige ervaring. Van alle Nederlanders die jaarlijks aan een nieuwe baan beginnen, is 8 procent na een half jaar alweer vertrokken. Dat bleek in 2007 uit onderzoek van Jelle Dijkstra en Hans Hoekstra over werving- en selectiebeleid. 16 procent is binnen een jaar weg.

De manier waarop je wordt ontvangen bij een bedrijf kan daarin veel uitmaken, zegt arbeidspsycholoog Jaap van den Broek. „De eerste werkdag is de spiegel van een bedrijf”, zegt hij. „Als je op je eerste dag van het kastje naar de muur wordt gestuurd voor een inlogcode van je computer, werkt dat demotiverend. Medewerkers krijgen direct het gevoel dat ze er niet toe doen – en gaan zich daar ook naar gedragen.”

De 51-jarige journalist Toine Al kijkt met gemengde gevoelens terug op zijn eerste werkdag. Hij ging als eindredacteur werken voor een tijdschrift. Er was geen tijd voor hem. „Toen ik binnen kwam lopen op de redactie, hadden ze zoiets van: o ja verdomd, daar heb je die nieuwe werknemer.” En de eindredacteur die hij moest vervangen, was net vertrokken. Niemand kon hem uitleggen hoe zijn werkzaamheden eruit zagen. „Het was een chaos.”

In veel andere bedrijven gaat het niet anders, zegt Al. Hij schreef er een boek over: De introductiegids, 49 tips voor het inwerken van nieuwe medewerkers. „Bedrijven weten niet goed hoe ze nieuwkomers moeten verwelkomen. Niemand voelt zich er verantwoordelijk voor”, zegt Al. Het belang van een goede eerste werkdag is groot, zegt hij. In zijn boek schrijft Al over onderzoek bij een Amerikaans glasbedrijf, naar het effect van introductieprogramma’s voor nieuwe medewerkers. Mensen die zo’n programma hadden doorlopen, bleken aanzienlijk langer bij het bedrijf te willen blijven werken dan werknemers die meteen waren gestart.

In welke bedrijven heb je het als rookie het zwaarst op je eerste werkdag? Financiële instellingen zijn erom berucht, zegt arbeidspsycholoog Van den Broek. Hij kent gevallen waar nieuwelingen zelfs een maand rondlopen op een afdeling zonder iets te doen te hebben. „Soms duurt het weken voordat er een computer en werkplek voor ze zijn geregeld.”

Ook bij multinationals kom je liever niet voor het eerst, vertelt hoogleraar organisatiekunde Mathieu Weggeman van de TU Eindhoven. „Daar laten ze je eerst een week beleidsplannen doorlezen achter het bureau.” Volgens Weggeman hebben collega’s in zulke bedrijven vaak geen zin om werk uit te besteden aan nieuwelingen, vanwege tijdsdruk: het gaat sneller als ze het zelf doen.

Bij provincies en gemeenten speelt een ander probleem: er is te weínig te doen. „Daar zeggen ze tegen je: ‘Het is nu even rustig, ga de jaarverslagen maar doorlezen. Dan weet je een beetje waar je het over hebt.’” Advocatenkantoren gooien nieuwkomers juist „meteen voor de leeuwen”, zegt Weggeman. „Zo van: ‘Bekijk jij dit dossier maar eens en als je een fout ziet, hoor ik het graag’. Daar gaat het zweet natuurlijk van op je voorhoofd staan.”

Jongeren kunnen hier relatief beter mee omgaan dan werknemers op leeftijd, zegt de hoogleraar. „Ouderen moeten langer wennen. Die gaan eerst hun bureau recht zetten en zorgen ervoor dat alle benodigde software op hun pc staat. Dan pas zijn ze klaar om te beginnen.”

Een fijne eerste werkdag leidt er niet alleen toe dat werknemers zich eerder thuis voelen in een bedrijf. Volgens de Boston Consulting Group, een bureau dat wereldwijd grote ondernemingen adviseert, is er ook winst mee te maken. Het bureau onderzocht onlangs welke HR-instrumenten het meeste effect hebben op de bedrijfswinst. Het hebben van een introductieprogramma bleek het op één na effectiefste instrument om de inkomsten te vergroten.

Grote ketens zoals Nike en Rabobank besteden daarom steeds meer aandacht aan de ontvangst van nieuwelingen. Bij Ikea mag je niet eens meer de winkel in zonder een wekenlang introductieprogramma te hebben doorlopen. Bij Shell krijgen nieuwkomers een ‘buddy’.

Zo’n buddy, zegt professor Weggeman, kan veel schelen. „Je hebt iemand nodig die jou inwijdt in de cultuur van de organisatie. Dat moet iemand zijn die de klappen van de zweep kent – maar geen leidinggevende. Daar durf je geen domme dingen tegen te zeggen.” De buddy is er bijvoorbeeld om je erop te wijzen dat je auto op de vaste parkeerplaats van de directeur staat. Of tegen welke werknemers je ‘u’ of ‘jij’ moet zeggen. En je vertelt hoe laat je geacht wordt ’s morgens te beginnen. „Dat lijken kleine dingen”, zegt Weggeman, „maar juist deze randzaken bepalen voor een groot deel of je je onderdeel gaat voelen van een groep”.

De hoogleraar herinnert zich een voorval op zijn eigen afdeling. Een nieuwkomer was jarig. De collega’s waren gewend elkaar te trakteren op dure gebakjes. De nieuweling kwam op zijn verjaardag aanzetten met sinaasappelen. Niemand nam er één. De secretaresses vonden dat ze een sinaasappel zelf wel konden kopen. Weggeman: „Zoiets wil je dus níet, op je eerste werkdag.”