Prehistorische tekenfilm in 3D

Werner Herzog maakte een 3D-film over de oudste rotstekeningen ter wereld. Waren ze tekenfilms? In 3D? Prachtig idee. Niet noodzakelijk waar.

Picture taken on October 12, 2012 in Vallon-Pont-d'Arc of a prototype of painting of the facsimile of the Chauvet cave, which contains some of the earliest known cave paintings Arc, on the day of its launching. The access to Chauvet's cave is severely restricted owing to the experience with decorated caves such as Lascaux, where the admission of visitors on a large scale led to the growth of mold on the walls that damaged the art in places. AFP PHOTO / JEFF PACHOUD AFP

Zou Werner Herzog zich verwant voelen met de kunstenaar die 30.000 jaar geleden een leeuw op een rots schilderde? Je zou kunnen zeggen dat hij hetzelfde doet. Net als de prehistorische kunstenaar legt hij zijn omgeving vast. Al is er verder van alles veranderd, dat is hetzelfde gebleven. De oorsprong van de kunst is documentair; zo wordt een tekening van een leeuw uit de grot van Chauvet gebruikt als bewijs dat de holenleeuw geen manen had. Kunst bootst na wat er al is.

Er zijn nu veel meer mensen dan paarden, dan leeuwen, dan neushoorns. Toen niet. Als soort zijn we zo succesvol dat we nu een gevaar vormen voor de rotstekeningen die de homo sapiens in het zuiden van Frankrijk maakte, in de Dordogne en in de Ardèche. De collectieve adem van de mensen die de grotten willen bezoeken, zou de tekeningen vernietigen. Bacteriën en schimmels zouden de duizenden jaren bewaard gebleven panters, hyena’s en dat ene uiltje alsnog tot stof doen wederkeren.

Voor dit probleem zijn vooralsnog twee oplossingen gevonden, elk met voor- en nadelen. De eerste is een replica van de grot maken, zoals in 1984 gebeurd is bij Lascaux. Faux Lascaux geeft een beleving van de ruimte, maar heeft als nadeel dat het niet echt is. Je staat niet op een plek waar 20 of 30.000 geleden iemand stond. Die magie mist er.

Rondingen en holtes

De tweede oplossing is een film. Die is nu van Chauvet gemaakt door de Duitse regisseur Werner Herzog. De voordelen van de eerste oplossing zijn nu ook een beetje de voordelen van de tweede oplossing, want Cave of Forgotten Dreams is een film in 3D. Juist bij de rotstekeningen is dat erg belangrijk, want anders dan tweedimensionale reproducties doen vermoeden, zijn de wanden van de grotten niet glad maar zitten vol rondingen, holtes en uitsteeksels. Van die vormen hebben de kunstenaars gebruik gemaakt bij het gestalte geven van hun dieren. Op foto’s gaat dit aspect verloren. Misschien is het lang zelfs weggemoffeld omdat het in de westerse kunstgeschiedenis geen rol speelt. Er is binnen de schilderkunst geen genre ‘schilderen op reliëf’.

Fotografen doen daarnaast meestal hun best de tekeningen zo te fotograferen dat ze nog meer aansluiten op de latere traditie van fresco’s en andere muurschilderingen, alsof ze het middelpunt vormen van een grote zaal. In werkelijkheid zijn ze vaak te vinden in nauwe ruimtes in niet voor de hand liggende hoekjes. Je zou je daardoor kunnen afvragen of ze bedoeld waren om opnieuw bekeken te worden. Misschien deden ze eenmalig dienst tijdens een ritueel, zoals zandtekeningen in Amerika en Azië. Bij een volgende ritueel werd er gewoon overheen getekend.

Werner Herzog begint in zijn documentaires een steeds grotere rol te spelen. Geen beeld stelt het zonder zijn voice-over, zonder het Duitse accent dat van hem, en waarschijnlijk alleen van hem, een beminnelijke excentriek maakt. Wie van Cave of Forgotten Dreams vooral een poëtische registratie van de rotstekeningen verwacht, komt bedrogen uit. Herzog begint de documentaire buiten, vertelt het verhaal van de ontdekking van de grot en van de toestemming die hij kreeg om er te filmen. Hij laat zien aan welke beperkingen dat filmen onderhevig is: de crew mag niet van het smalle ijzeren pad af dat in de grot is aangelegd, er mag alleen een bepaald soort lampen gebruikt worden, et cetera.

Flakkerende fakkels

Het is niet alleen omdat ze kunst maken dat Herzog verwantschap voelt met zijn voorgangers in de grot. Volgens de regisseur is Chauvet ook de dageraad van de film. En inderdaad, als je ziet hoe de paarden en leeuwen over elkaar heen zijn geschilderd of dat een neushoorn acht poten heeft, lijkt het alsof de oude kunstenaars beweging hebben willen suggereren. De rotstekeningen zijn geen tekeningen, maar tekenfilms, zeker als je ernaar kijkt bij het licht van een flakkerende fakkel. Herzog is niet de eerste die op het idee van de tekenfilms kwam, er zijn ook wetenschappers die in deze richting denken. Het is gek dat Herzog voor zijn film niet heeft gesproken met Marc Azéma, een archeoloog die al lang onderzoek doet naar beweging op rotstekeningen. Er is van zijn experimenten een recent filmpje op YouTube te zien.

Het is een prachtig idee, dat de oudste en de nieuwste kunst schitterend samenbrengt. En nog wel in 3D! Je zou de oudste kunst zo zelfs kunnen zien als het beste argument voor vernieuwing in de kunst, gooi die neushoorns uit Chauvet voor de voeten van de tegenstanders van film/geluidsfilm/kleurenfilm/3D-film. Toch hoeft het niet waar te zijn. Er lijken wel vaker dingen op elkaar die niets met elkaar te maken hebben. Zo maar. Wortels op mensen, mensen op konijnen, Jan Peter Balkenende op Harry Potter. Ook het impliciete uitgangspunt is twijfelachtig. Vooruitgang in de kunst wordt vaak gezien als meer realisme. Hier ook. Maar misschien waren de holbewoners niet uit op meer, maar juist op minder realisme. Wilden ze wel de dieren zien die ze altijd al zagen, maar nu eens niet in beweging, niet lopend, rennend, springend. Geen film, maar fotografie.

Tantaliserend

We kunnen het ze niet vragen, en juist dat maakt de kunst van de prehistorie zo kwellend, zo tantaliserend. En dat wordt alleen maar erger als je beseft dat dat voor de kunst van vandaag eigenlijk net zo goed geldt. We kunnen het de kunstenaars nu wel vragen, maar met de antwoorden schiet je meestal weinig op. De kunst blijft onbegrijpelijk.

Herzogs films moeten het altijd al meer hebben van ideeën en ontdekkingen: zijn lyriek zit hem meer in onderwerpkeuze dan in cameravoering. Cave of Forgotten Dreams komt het meest tot leven als hij de rare snuiters filmt die hij rondom de grot treft, zoals een Duitse archeoloog die het Amerikaanse volkslied speelt op een replica van een prehistorische fluit, of een Franse parfumeur die in de Ardèche al snuivend nieuwe grotten zoekt.

Aan het eind is de film helemaal Herzog, als hij een kerncentrale filmt op zo’n twintig kilometer van de grot. Met het koelwater wordt een kas verwarmd met een krokodillenpark. De albino krokodillen die Herzog hier filmt, maken in de film minstens zoveel indruk als de leeuwen en paarden in Chauvet.

‘Cave Of Forgotten Dreams’ gaat volgende week in première.