Een autobiografie op het snijvlak van feit en fictie

Louis van Gasteren

Nema aviona za Zagreb. Regie: Louis van Gasteren.

Op 20 november vierde cineast Louis van Gasteren zijn negentigste verjaardag in Eye, waar hij zijn documentaire Nema aviona za Zagreb (‘Geen vliegtuig naar Zagreb’) vertoonde aan vrienden, familie en genodigden. Op 30 november en 1 december zijn er publieke voorstellingen van deze documentaire ingelast, gevolgd door een nagesprek met Van Gasteren.

Beetje een karig verjaardagscadeau, want de film waarin Van Gasteren terugblikt op zijn leven en werk tussen 1964 en 1969 verdient een veel groter publiek. Beoogd distributeur Cinema Delicatessen zag vanwege problemen met de muziekrechten af van distributie in meerdere filmtheaters.

Eerst een flashback. Zo’n tien jaar geleden begon Van Gasteren met het in depot stellen van zijn immense oeuvre, ruim zestig films, bij het Filmmuseum, nu Eye. Al deze films werden in 2008 en 2009 zorgvuldig geconserveerd en meestal ook gerestaureerd met geld uit het Beelden voor de Toekomst-potje. Een gigantische en complexe klus, want van veel films bestonden meerdere versies. Welke moet je dan conserveren? Ook waren er onaffe projecten, zoals de vele filmspoelen van wat nu Nema aviona za Zagreb is geworden. Deze werden in 2010 gedigitaliseerd, waarna Van Gasteren dit voorjaar besloot de film alsnog af te maken.

Nema aviona za Zagreb is een fraai compendium van Van Gasterens levenswerk. Al zijn preoccupaties zitten er in. Zijn belangstelling voor lsd (Begrijpt u nu waarom ik huil, 1969; De prijs van overleven, 2003), zijn voorliefde voor jazz (Jazz and Poetry, 1964), zijn antenne voor de tijdgeest (Omdat mijn fiets daar stond, 1966; Hans het leven voor de dood, 1983) en zijn interesse in spiritualiteit (Beyond Words, een ontmoeting met de Indiase goeroe Meher Baba). Al deze onderwerpen passeren de revue. Genoemde films, op Beyond Words na, maken onderdeel uit van het retrospectief ‘Louis van Gasteren – Seismograaf van zijn tijd’ dat Eye tot en met 30 november aan de jarige wijdt.

In Nema aviona za Zagreb, een speelse kruising tussen documentaire en fictie, blikt de negentigjarige terug op zijn jongere zelf. In voice-over mijmert hij: „Ik ben het, maar ook weer niet.” We zien opnames van zijn privéleven met zijn tweede vrouw en dochtertje, maar ook beelden van zijn vele reizen. Van Gasteren is een nieuwsgierige, reislustige cineast. Overal heeft hij zijn camera bij zich, zoals in Belgrado waar hij op een filmfestival te gast is. Als hij en een Italiaanse filmcriticus bij de balie van een luchtvaartmaatschappij vragen of er nog een vlucht naar Zagreb gaat, herhalen ze steeds het zinnetje dat ze zo mooi vinden: Nema aviona za Zagreb – er gaat geen vliegtuig naar Zagreb. Woorden die voor hem sindsdien voor een (met iemand gedeeld) gevoel staan dat eigenlijk niet is vast te leggen. Nogal een stelling voor een filmmaker die zijn leven lang obsessief bezig is geweest zijn leefwereld te documenteren op meters celluloid. Van Gasteren omarmt zulke paradoxen. Naar eigen zeggen zoekt hij altijd naar de essentie: „Maar de essentie van wat?” voegt hij er direct aan toe. Hij propageert „vrij kijken”, wil alles zelf onderzoeken, maar vraagt zich ook af wat echt is en of het leven geen illusie is die ons voorgespiegeld wordt.

Bij Van Gasteren leidt alles naar een tegengesteld perspectief op hetzelfde fenomeen. Het maakt hem tot meest journalistieke Nederlandse documentairemaker. Zo laat hij lsd-goeroe Timothy Leary aan het woord die de zegeningen van de geestverruimende drug bezingt, maar praat hij ook met de ouders van een jongen die onder invloed van lsd dacht dat hij kon vliegen en het raam uitsprong.

In Nema aviona za Zagreb documenteert Van Gasteren ook zijn eigen leven, dat in 1969 een draai neemt als zijn vrouw hem verlaat met medeneming van zijn dochtertje: de reden deze film indertijd niet af te maken. Ook praat hij over zijn ouders: zijn communistische moeder was een zangeres die in Spanje zelfmoord pleegde, zijn vader was toneelacteur Louis van Gasteren – we zien een Polygoonjournaal van zijn begrafenis. Over hem zegt Van Gasteren niet te weten of hij zijn vader was of dat hij zijn vader speelde. Het spanningsveld tussen fictie en documentaire beknopt teruggebracht tot een biografisch gegeven.

Nema aviona za Zagreb is onderdeel van het retrospectief: ‘Louis van Gasteren – Seismograaf van zijn tijd’ In: Eye, Amsterdam, 22 t/m 30 november.