'De realiteit betekent op zich niets'

Cristian Mungiu viel in de prijzen met het kloosterdrama Beyond the Hills. „De Gouden Palm helpt je niet bij je volgende film.”

Romanian director Cristian Mungiu poses for portraits at the 66th edition of the Venice Film Festival in Venice, Italy, Friday, Sept. 11, 2009. (AP Photo/Arash Radpour) AP

Cristian Mungiu kreeg voor zijn film 4 maanden, 3 weken & 2 dagen in 2007 de Gouden Palm van het filmfestival van Cannes. Die film ging over twee vriendinnen, van wie één een illegale abortus ondergaat in het Roemenië van Ceausescu. Vijf jaar later was Mungiu terug in Cannes met Beyond the Hills, opnieuw een film over twee vriendinnen. De een heeft zich aangesloten bij een klooster, de ander zit in diepe geestelijke nood. Gaandeweg raakt de kloostergemeenschap ervan overtuigd dat de jonge vrouw van de duivel bezeten is en dat een uitdrijvingsritueel uitkomst kan bieden. De film is gebaseerd op een waargebeurde geschiedenis, die zich in 2005 in Roemenië afspeelde. Mungiu viel bij zijn terugkeer in Cannes opnieuw in de prijzen: hij kreeg de prijs voor beste regie en zijn hoofdrolspeelsters, Cosmina Stratan en Cristina Flutur, kregen samen de prijs voor beste actrice.

Waarom weer een film over twee jonge vrouwen en hun vriendschap?

„Dat is puur toeval. Ik ben dat nooit van plan geweest, maar dat vloeide vanzelf voort uit het materiaal. Het enige wat ik na 4 maanden zeker wist, was dat ik een film wilde maken in een eigentijdse omgeving, en niet weer een verhaal over de periode van het communisme. In de tussentijd heb ik nog een film geproduceerd, Tales from the Golden Age, die zich ook afspeelt in die tijd. Mensen begonnen het idee te krijgen dat ik alleen films wilde maken over het communisme. Daar wilde ik vanaf.”

Waarom dan dit verhaal?

„Ik was op zoek naar een verhaal met voldoende complexiteit voor een film, met sterke personages, en dat ook nog iets zou moeten zeggen over de Roemeense samenleving van vandaag. Toen stuitte ik op deze geschiedenis uit 2005, over de twee vriendinnen en het uitdrijvingsritueel. Dat is weliswaar al jaren geleden, maar tot op de dag van vandaag is het debat erover in Roemenië, ook op internet, nog steeds heel fel. Aan de ene kant staan de gelovigen, die zeggen: oké, er is misschien wat misgegaan met dit meisje, maar de kerk probeerde tenminste om haar te helpen. Aan de andere kant staan de agnosten, die zeggen dat de gelovigen nog in de middeleeuwen leven.

„Ik vind het wel belangrijk te benadrukken dat ik veel fictionele elementen heb toegevoegd. Een gebeurtenis in de werkelijkheid hoeft niet per se betekenis te hebben. Sommige dingen gebeuren gewoon. Door er fictie van te maken, kun je er betekenis aan geven. Ik besloot dat ik deze film wilde maken toen ik besefte dat de liefde het hart van de film vormt: liefde van de meisjes voor elkaar, en de liefde voor God. Ik ontleen inspiratie aan de werkelijkheid, maar ik wil vrij zijn om de thema’s toe te voegen die voor mij belangrijk zijn: de vraag of er zoiets bestaat als vrije wil, het gebrekkige niveau van het onderwijs in Roemenië, het morele verval van instituties, en de rol van religie in een samenleving die veel van haar morele waarden is kwijtgeraakt.”

Bent u gelovig?

„Ik ga niet elke zondag naar de kerk. Ik ben ook niet religieus opgevoed, al ben ik wel gedoopt. Maar ik denk dat het geloof belangrijke ethische en sociale waarden zou kunnen overdragen. Dat is voor mij het meest waardevolle element van religie. Als het geloof geen enkel merkbaar effect heeft op het gedrag van mensen, dan blijft het een oppervlakkig fenomeen, gericht op holle rituelen. In Roemenië hebben we 20.000 kerkgebouwen, 4000 daarvan zijn in de laatste twintig jaar gebouwd. Dat vind ik nogal veel. Maar het effect van het geloof op menselijk gedrag zie ik nauwelijks.”

U ziet veel onverschilligheid om u heen?

„Dat is natuurlijk geen verschijnsel dat exclusief is voor Roemenië. Onverschilligheid hangt samen met individualisering, iedereen is steeds meer op zichzelf gericht. Ik geloof heilig in de vrijheid van het individu om zijn eigen morele keuzes te maken. Maar zonder goed onderwijs betekent die vrijheid helemaal niets. De meisjes in de film hebben niets meegekregen, omdat ze zijn opgegroeid in een samenleving die geen vaste waarden meer heeft.

„In Roemenië beweert 90 procent van de bevolking nog altijd religieus te zijn. Dan zou je verwachten dat er veel meer onderlinge solidariteit in de samenleving zou bestaan. De orthodoxe kerk gebruikt haar centrale positie in Roemenië niet om belangrijke morele waarden door te geven. Alle aandacht van de kerk gaat uit naar de rituelen en de gebouwen, niet naar de boodschap.”

Heeft de Gouden Palm u gehinderd of geholpen bij uw nieuwe film?

„De Gouden Palm is in veel opzichten een grote steun in de rug, maar niet bij het vinden van een nieuw filmidee, dat je echt kan motiveren. Voor mij is een film maken niet zomaar een baan. Ik heb een enorme hoeveelheid scenario’s uit de VS toegestuurd gekregen, maar daar heb ik geen interesse voor. Natuurlijk heb ik ook wel druk gevoeld, met name vanuit Roemenië. Na de Gouden Palm moet elke volgende film toch wel ten minste een nieuwe Palm opleveren.

„Mijn ambitie was een film te maken die goed genoeg zou zijn om in Cannes in competitie te worden vertoond. Iedereen kan één keer een goed verhaal vertellen en één goede film maken. Maar als je dat niveau wilt vasthouden moet je je methoden durven veranderen. Dat is me gelukt. De grootste beslissing die ik moest nemen na de Palm was of ik in Boekarest zou blijven wonen en zou doorgaan met films maken in Roemenië, of dat ik naar het buitenland zou vertrekken, en in een andere taal zou gaan werken. Ik wilde mijn leven niet totaal op zijn kop zetten. Ik werk met hele kleine budgetten, maar ik ben wel vrij.”