Brill: 330 jaar uitgever van geleerd werk in verre talen

Een brief met alleen een brilletje erop als adressering was in de achttiende eeuw voldoende om die te laten bezorgen bij uitgeverij Brill in Leiden. Zo beroemd was het bedrijf. Binnenkort bestaat de uitgeverij 330 jaar. Ter ere daarvan is in museum Boerhaave in Leiden een kleine expositie ingericht: Geletterd & geleerd. Brill: 330 jaar typografie voor de wetenschap.

Aan de hand van een paar vitrines met historische wetenschappelijke uitgaven wordt de geschiedenis getoond van het bedrijf, dat in 1683 door Jordaan Luchtmans is opgezet als een van de vele boekondernemingen rond de universiteit Leiden. De uitgeverij zou uitgroeien tot een moderne, wereldwijd opererende wetenschappelijke uitgeverij. Met een bijzondere specialiteit: het uitgeven van boeken met teksten in allerlei oorspronkelijke talen, zoals Arabisch, Hebreeuws, Japans, Chinees, Aramees, Wayuu en Welsh.

Op de expositie ligt het eerste geïllustreerde boek dat Luchtmans uitgaf, de Historia insectorum generalis uit 1685 van bioloog Jan Swammerdam. Daarnaast zijn er werken over theologie en de daaraan verbonden studie van oude talen, zoals Carolus Schaafs Opus Aramaeum (1686) waarin bijbelteksten in het Aramees naast vertalingen in het Latijn gezet werden.

Om te laten zien dat de uitgeverij ook Arabische teksten kon zetten, bracht het op eigen kosten in 1732 een boek uit over het leven van sultan Saladin. De Leidse arabist Christiaan Snouck Hurgronje, die in 1884, verkleed als pelgrim, voor het eerst naar het voor ongelovigen verboden Mekka reisde, publiceerde zijn boek en zijn fotoreportage bij de uitgeverij.

Toen drukker Evert Jan Brill medio negentiende eeuw de uitgeverij overnam, wilde hij een staaltje van zijn kunnen laten zien. Hij bracht in 1855 Het Gebed des Heeren in veertien talen uit, met het Onze Vader gezet in het Hebreeuws, Samaritaans, Chaldeeuws, Sanskriet, Koptisch, Syrisch, Arabisch, Perzisch, Tataars, Turks, Javaans, Maleis en Grieks.

Behalve voor geleerde boeken is er op de expositie ook aandacht voor het drukkersambacht: er staan persen en letterkasten met exotische letters, die Brill in eigen drukkerij liet gieten uit lood. Door de digitale revolutie werd dat overbodig: in 1990 stootte de uitgeverij de zetterij en drukkerij af.

Maar de problemen bij het digitaal zetten van de vele talen bleven. Want Brill publiceert niet alleen teksten met oorspronkelijke lettertekens, maar ook omzettingen daarvan in het Latijnse schrift, met vele, zelden gebruikte tekens. Daarom liet de uitgeverij door de Britse ontwerper John Hudson een eigen lettertype, de Brill, ontwerpen, dat al die mogelijkheden heeft. Die is nu klaar.

De Brill-expositie is t/m 13 mei 2013 in Museum Boerhaave