Terugkijken: prachtige documentaire Michiel van Erp over transseksuelen

De 75-jarige April Ashley in de film 'I am a woman now'. Screenshot uit de documentaire.

Documentairemaker Michel van Erp volgde vier transseksuelen voor zijn documentaire I am a woman now. Meer dan vijftig jaar geleden waren zij een van de eersten die een sekse-operatie konden ondergaan. Hoe vergaat het de dames nu ze inmiddels op leeftijd zijn? In de zondag uitgezonden film, die hier valt terug te kijken, blikken ze terug.

Een ontroerende documentaire kan je de productie van Van Erp zeker noemen. De film ging vorig jaar in première op het Amsterdamse documentairefestival IDFA en was daarna te zien in de bioscoop. Lovende kritieken volgden.

Get Microsoft Silverlight
Bekijk de video in andere formaten.

‘De gelukkigste mens op aarde’

“Jouw vader maakte me jaren geleden de gelukkigste mens op aarde”, zegt de Britse April Ashley. Ze is een van de vrouwen die centraal staat in de film van Van Erp. Op een zonnig terras spreekt ze af met de zoon van arts George Burou, de chirurg die tientallen jaren haar sekseoperatie verichtte. Ashley is zeer opgetogen als ze spreekt over de arts die in het Marokkaanse Casablanca veel jonge mannen hun droom hielp verwezenlijken. Veel van Burous klanten waren werkzaam in de Parijse nachtclub La Carrousel, net als Ashley. Ze zegt over haar operatie:

“Toen ik onder narcose ging zei Burou: ‘Au revoir monsieur’. Toen ik ontwaakte, begroette hij me met: ‘Bonjour madame’. Dat was heel bijzonder.”

Ashley is niet de enige die vol lof over de arts spreekt. De andere drie vrouwen, ook geopereerd door Burou, doen hetzelfde. De Vlaamse Corrine van Tongerloo slaat ontroerd een kruisje als ze bij het graf van Burou staat. Blij vertelt ze wat hij voor haar betekend heeft: “Fijn dat ik u heb gevonden.” Burou begon, niet gehinderd door Europese gezondheidsinspecties en dergelijke, eind jaren vijftig met het op verzoek ‘ombouwen’ van de mannelijke geslachtsorganen tot vrouwelijke. De chirurg, een playboy-achtige figuur die verdronk nadat hij met zijn privéjacht op de klippen was geslagen, verrichtte hiermee pioniersarbeid.

‘Ik begrijp niet hoe je je lustobject kunt laten afsnijden’

Maar allemaal koek en ei was het niet voor de dames. Aan hun mentale toestand werd na de operatie nauwelijks aandacht besteed. “Het enige wat artsen in Düsseldorf van me wilde weten, was hoe de operatie technisch was verlopen”, zegt de Duitse Jean Lessenich. Lessenich:

“In mij als mens hadden ze geen interesse. Ze zeiden alleen: ‘Ik begrijp niet hoe je je lustobject kunt laten afsnijden’.”

En dat niet alleen. Ook in de liefde gaat het niet altijd van een leiden dakje, weet Van Tongerloo te vertellen. “De knuffel blijft lastig”, begint ze. Van Tongerloo:

“Ik vertel het ze pas als ze smoorverliefd zijn. Dan nemen ze het erbij. Maar soms gaat het dan toch mis, omdat ze kinderen willen of om een andere reden.”

Van Tongerloo en Van Erp vertelden in Pauw & Witteman over de documentaire

Het blijft knagen

Volgens kunstredacteur Raymond van den Boogaard van NRC zijn het openhartige momenten zoals die van Lessenich en Van Tongerloo waar de onzekerheden van de dames zichtbaar worden. Openhartig kunnen ze vertellen over de keuzes die ze in hun leven maakten, maar ergens blijft het knagen, schrijft hij. Van den Boogaard schreef in maart in NRC over de documentaire, die toen in acht bioscopen draaide:

“Ook wanneer zij, zoals de vrouwen in deze prachtige documentaire, de stap hebben genomen door een operatie en het slikken van hormonen vrouwelijke trekken aan te nemen, knaagt soms nog de onzekerheid. Er blijft immers altijd iets wat je op een bepaald moment moet vertellen. En er zijn bepaalde dingen die je niet kunt. Om nog maar te zwijgen over de in deze film tevens behandelde mogelijkheid dat de operatie toch niet definitief uitsluitsel biedt over je seksuele identiteit, en je je hele leven tussen de mannelijke en de vrouwelijke rol heen en weer blijft zwalken.”

Maar juist de wijze waarop cineast Van Erp de onzekerheden in beeld brengt, juicht de recensent toe. De melancholie krijgt volgens Van den Boogaard nooit de overhand.

“Terugkijken op je leven is sowieso een melancholieke exercitie, maar hier in het bijzonder. De grote verdienste van Van Erp is dat hij op geen moment de melancholie de kans geeft de overhand te nemen. De vrouwen worden nergens zielige types, maar zijn eerder glorieus en heroïsch in beeld gebracht. De camera van Mark van Aller verstaat de kunst van de liefdevolle benadering, zozeer dat nauwelijks opvalt dat de film in zijn laatste half uur weinig nieuwe gezichtspunten meer in petto heeft.”