Nationalisme verspreid je via sprookjes en verhalen

Niet meer dan zo’n zevenhonderd mensen zijn de uitvinders van het nationalisme, zegt Joep Leerssen. De afgelopen vijf jaar legde hij netwerken bloot die achter de historie van de natiestaat zit. Leerssen (1955) is hoogleraar Europese Studies aan de Universiteit van Amsterdam.

Wanneer zijn landen met grenzen gewoon geworden?

„Staten afbakenen met culturele grenzen komt uit de Romantiek. Overal tegelijk, in heel Europa van IJsland tot Bulgarije, kwam het idee van de natiestaat op.

„Die identiteitspolitiek ging samen met het verzamelen van sprookjes en het maken van woordenboeken. Dat deden de Duitse gebroeders Grimm bijvoorbeeld. Die vormden een van de grote draaischijven in de verspreiding van nationalisme. De Schotse schrijver Walter Scott is er nog een. Het was een grote toren van Babel. Iedereen schreef in allerlei talen aan elkaar.”

En die mannen zetten de toon?

„Het blijkt om een heel dicht netwerk te gaan. Je hebt die six degrees of separation, de veronderstelling dat je maximaal vijf tussenpersonen verwijderd bent van iedereen op aarde. Hier is iedereen maar één handshake verwijderd van de mensen die het hart vormden van het spinnenweb. Het is heel leuk om te zien hoe de ideeën met ijzingwekkende snelheid rondgingen in de tijd van postduiven en galopperende paarden. Het is dus niet die eeuwige ‘opkomende middenklasse’ die verantwoordelijk wordt gehouden voor ongeveer alle ontwikkelingen tussen 1600 en 1880. Het waren intellectuelen rond 1810.”

Nationalisme was tot voor kort toch iets slechts?

„Ja, in de jaren zeventig toen ik studeerde keken we ernaar alsof het heksenwaan was. Na de Tweede Wereldoorlog heeft de Koude Oorlog voor een exceptionele periode gezorgd. We dachten dat de grenzen onwrikbaar, voor altijd, vastlagen. Maar het nationalisme heeft de kop weer opgestoken. De twee Duitslanden zijn een geworden, Joegoslavië en Tsjecho-Slowakije zijn opgesplitst. Nu is er een nieuw soort antikosmopolitische pleinvrees gaande die lijkt op die van de romantiek.”

Is nationalisme kwalijk?

„Zoals in de Middeleeuwen religie de achtergrondruis was, is nationalisme het nu. Alles is ervan doortrokken, zonder dat er vragen over gesteld worden. Een van de vergissingen is dat je de vloeiende grenzen tussen talen en culturen één op één kunt vastpinnen op afgeperkte landsgrenzen.”

Morgen 20 november spreekt prof. dr. Joep Leerssen over De uitvinders van de natiestaat. 20.00 uur. Paard van Troje, Prinsegracht 12, Den Haag.