Sinterklaas is een feest voor volwassenen

Bram van der Vlugt was 25 jaar lang ‘speciale raadgever’ van Sinterklaas. Hij schreef er een boek over: „Bij mij werd Sinterklaas wat frivoler. Soms zelfs baldadig.”

‘Sinterklaas kan misschien overal tegelijk zijn, maar ik niet. Daarom heeft hij dezer weken een paar klusjes van mij overgenomen, ter promotie van het boek.”

Acteur Bram van der Vlugt (78) nam vorig jaar na vijfentwintig jaar afscheid als ‘speciale raadgever’ van Sinterklaas in televisiezaken. Hij werd opgevolgd door Stefan de Walle. Toch is Van der Vlugt dit jaar weer met Sinterklaas in de weer. In Amsterdam en in Den Haag maakt de oude Sinterklaas een korte tournee langs de boekhandels. Van der Vlugt heeft namelijk een boek geschreven over zijn sinterklaasjaren.

Van der Vlugt: „De titel van het boek, Sinterklaas bestaat! is ook het credo van de hele viering. Een paar weken per jaar spreken wij af met zijn allen dat hij bestaat. Dus we spreken ook af: niet schrijven dat ik Sinterklaas speelde, maar dat ik hem met raad en daad terzijde stond bij zijn televisie-escapades.”

Hoe heeft de televisie Sinterklaas veranderd?

„Toen Sinterklaas in de jaren zeventig een rol begon te spelen op de televisie, besloot de Werkgroep Jeugd van de omroep, voor de duidelijkheid en ter bescherming van de kinderziel, dat er één Sinterklaas op televisie moest zijn. Iedereen heeft zich er decennialang aan gehouden, ook de commerciële zenders. Nu zie je nog steeds de invloed van die monopoliepositie: de verschijningsvorm van Sinterklaas op tv is de norm geworden. Vroeger zag je nog wel eens een Sinterklaas in geel, of met een anderszins afwijkend uiterlijk. Dat zie je nog wel in België, waar ze gewoon een mijter en een tabberd uit de sacristie halen. In Nederland doet iedereen zijn best om zoveel mogelijk op de tv-Sinterklaas te lijken. Zo heeft deze het epitheton ‘de enige, echte’ gekregen.”

Juicht u die centralisatie toe?

„Natuurlijk, maar die norm heeft een nadeel. Ook oom Henk met zijn tafellaken over zijn schouders, op wiens rug je precies kunt zien waar de asbak heeft gestaan, moet Sinterklaas kunnen zijn. Ja, het is oom Henk, zeggen de ware gelovigen dan, maar het is óók Sinterklaas. Dat is de essentie van het geloof in Sinterklaas. Het zit hem in de présence, niet in zijn uiterlijk.”

In uw boek stelt u dat Sinterklaas een feest voor volwassenen is.

„Volwassenen dragen het feest. Als de volwassenen niet ieder jaar weer al die moeite doen om sinterklaas te vieren, dan zou er geen feest zijn. Je hebt maar een paar kinderen nodig voor een geslaagd sinterklaasfeest. Eén kind op tien volwassenen is al genoeg. Het sinterklaasfeest wordt gehouden door volwassenen, maar kinderen zijn daarbij noodzakelijk. Anders is er geen reet aan.”

Heeft de tv bijgedragen aan de secularisatie van de viering?

„Dat denk ik wel, hoewel die eigenlijk al veel eerder is begonnen. Van oorsprong is Sinterklaas een katholieke heilige, die kinderen, zeelieden en lichte meisjes redde. Maar in de 19de eeuw is hij door de Amsterdamse schoolmeester Jan Schenkman uit de kerk gehaald en tot een nationale held omgevormd. Schenkmans boek St. Nicolaas en zijn Knecht is het meest invloedrijke boek uit de Nederlandse geschiedenis.”

Wat was uw rol in de secularisatie?

„Ik heb fel gepropageerd dat we hem Sinterklaas noemen en niet Sint Nicolaas. Ook andere religieuze verwijzingen vermeed ik. Je moet de christelijke oorsprong niet ontkennen, maar ook niet benadrukken. Hij moet voor alle kinderen zijn, ook voor ongelovigen en moslims. Sinterklaas is nu geen heilige meer, maar een sprookjesfiguur die één keer per jaar tot leven komt. Dat kun je van Assepoester niet zeggen.”

Wat deed u anders dan uw voorgangers?

„Ik heb geprobeerd het negentiende-eeuwse moralisme op te ruimen. Sinterklaas als moraalridder: Wie zoet is krijgt lekkers, wie stout is de roe. Sinterklaas is geen rechter meer, maar een kindervriend.”

Uw voorganger Adrie van Oorschot zou te streng zijn geweest.

„Nou, hij liet wel Sinterklaas demonstratief de zak overboord gooien: kinderen hoefden niet meer bang te zijn dat hij ze zou meenemen naar Spanje. Dus zo streng was hij niet.”

Toenmalig commentator Aart Staartjes vond hem ouderwets. Daarom heeft hij u erbij gehaald.

„Met zijn baanbrekende programma’s heeft Aart Staartjes een enorme invloed gehad op de hele kindertelevisie en dus ook op hoe Sinterklaas op tv wordt gebracht.”

Staartjes heeft een anarchistische kijk op opvoeding.

„Ik denk dat hij gewoon consequent partij trekt voor het kind. En dat heeft mijn Sinterklaas ook gedaan. Ik heb me er altijd tegen verzet dat Sinterklaas wordt misbruikt als chantagemiddel in de opvoeding. In dat verzet kon Sinterklaas wel eens iets te grof en onaardig tegen volwassenen worden. Als zo’n kleuterjuf dan zei: ‘Kan Sinterklaas tegen Harm zeggen dat hij de blokken moet opruimen’, dan kon ze de middelvinger krijgen. In gedachte dan. Dan zei Sinterklaas tegen Harm: zullen we samen lekker rotzooi maken?”

Benaderde Van Oorschot het ambt plechtstatiger dan u?

„Bij mij werd Sinterklaas inderdaad wat frivoler. Soms zelfs baldadig.”

Dat is vooral zo sinds het Sinterklaasjournaal. Daar draagt Sinterklaas een lelijke honkbalpet, de ‘werkmijter’.

„Die werkmijter was al bedacht voor ik aantrad, maar Van Oorschot zei: ‘Dat kreng zet ik niet op’. Ik vind de werkmijter juist passend. Als Sinterklaas thuis is, heeft hij wat makkelijkers op, iets niet-ceremonieels. Sinterklaas heeft ook wel eens wekenlang een roodgele sjaal omgehad omdat hij verkouden was. En hij is zelfs een keer betrapt in badpak.”

Tast dat de waardigheid van het ambt niet aan?

„Nee, dat kan het ambt wel hebben. Wat ik heb geprobeerd is Sinterklaas menselijker te maken.”

Het lijkt op het dilemma van de koningin. De tover en luister moeten bewaard blijven, maar tegelijkertijd moet ze zich menselijk tonen.

„Het gaat mij te ver om de koningin met Sinterklaas te vergelijken, maar er zijn wel analogieën. De intocht lijkt bijvoorbeeld op Koninginnedag. We hadden ooit de intocht in Doesburg en een paar jaar later kwam daar ook de koningin. De regisseur, die beide evenementen deed, zei: ‘Het draaiboek ligt al klaar.’”

Wat heeft het Sinterklaasjournaal voor Sinterklaas veranderd?

„Voor Sinterklaas is het grote plezier het improviseren. Maar voor het Sinterklaasjournaal krijgt hij scripts. Anderen zeggen wat hij moet doen en zeggen. Daarmee valt hij ineens onder de afdeling drama.”

Bij drama hoort een conflict. Dus werpt het Sinterklaasjournaal ieder jaar een probleem op dat de intocht bedreigt. Ouders klagen dat dit hun kinderen bang en onrustig maakt.

„Ironisch: nu Sinterklaas zelf minder eng is geworden, zijn de kinderen van slag door de problemen in het Sinterklaasjournaal. Ieder jaar wordt er stevig over vergaderd, de educatieve dienst zit er bovenop. Ik denk altijd: maar het komt toch altijd goed?”

Toen maandag bleek dat de stoomboot stuk was, zei mijn zoon van vijf : Yes! Een probleem.

„Prachtig. Zo zie je maar.”

Is Zwarte Piet racisme?

„Ik vind van niet. Maar ik begrijp dat mensen die het koloniale verleden met zich meedragen, wier voorouders zo niet slaaf dan toch knecht zijn geweest in West-Indië, er problemen mee hebben. Zoals ik me ook kan voorstellen dat iemand met een KZ-syndroom moeite heeft met Auschwitzgrappen.”

Afschaffen?

„Vergeet niet dat Zwarte Piet al veranderd is. In de negentiende eeuw was hij een aapachtige wreedaard die de lijfstraffen uitdeelde. En nog niet zo lang geleden praatte hij met een Surinaams accent. Dan doen de tv-pieten niet meer. Ik heb ervoor gepleit dat we van ‘pieten’ spreken, niet meer van ‘zwarte pieten’. De traditie is vaker aangepast. Je kunt er Spaanse edellieden van maken. Die dragen ook van die kostuums.”

Dan zijn ze niet goed vermomd.

„Dat is waar, ze moeten onherkenbaar zijn. Soms komt er nog wel eens iemand op me af: ‘Herkent u me niet meer? Ik was Piet!’

„In 2009 was Sinterklaas in Johannesburg voor een goed doel. We waren vooraf wat bezorgd, want zwart en blank is een probleem daar. Een zwarte Zuid-Afrikaan vroeg aan Piet: ‘Bent u zwart?’ Piet antwoordde: ‘Nee, ik ben Black Pete. Ik ben een blanke die zwart is geschilderd.’ Toen zei de Afrikaan: ‘Dat zouden ze met alle blanken moeten doen’.”

Intocht van SinterklaasZaterdag, Ned 3, 12.00-13.15 uur

Bram van der Vlugt: Sinterklaas bestaat! Uitgeverij Lemniscaat, € 19,95.