Nederland krijgt door crisis vastgoed Zuid-Europese trekjes

Nederland heeft nog altijd een solide status op de financiële markten. Maar van alle ‘sterke’ Europese landen presteerde de Nederlandse economie in het derde kwartaal het slechtst. Hoe kan dat? De woningmarkt vormt een belangrijke verklaring, zegt het CBS.

Is Nederland het zieke mannetje van Europa? De vraag lijkt vreemd. In Spanje staan de straten en pleinen vol demonstranten die protesteren tegen de bezuinigingen, de torenhoge werkloosheid en het rotte financiële systeem. In Griekenland voltrekt zich een sociaal-maatschappelijk ramp, waar een verzorgingsstaat teruggeworpen wordt naar de status van ontwikkelingsland.

Nederland houdt zich daar graag verre van. Nederland heeft op de financiële markten de hoogste status van vertrouwen (AAA-rating). Nederland houdt van gezonde overheidsfinanciën en begrotingsdiscipline. En toch begint Nederland steeds meer trekjes van een Zuid-Europees probleemland te krijgen.

Kijk maar naar de groeicijfers die het Centraal Bureau voor de Statistiek gisteren presenteerde. Van alle ‘sterke’ Europese landen presteerde de Nederlandse economie in het derde kwartaal verreweg het slechtst. Groot-Brittannië klom uit een recessie met een groei van een vol procent. Duitsland en Frankrijk groeiden met 0,2 procent. Dat is heel weinig en ook onvoldoende voor bedrijven en consumenten om optimistisch over te zijn. Maar de economie in de twee grootste eurolanden zakt niet weg, zoals die van Nederland.

Zelfs probleemlanden Portugal (-0,8 procent), Italië (-0,2 procent) en Cyprus (-0,5) procent krompen in het derde kwartaal minder hard dan Nederland ( -1,1 procent). De werkloosheid loopt gestaag op. In oktober kwamen er 17.000 werklozen bij. In totaal zijn er nu 536.00 werklozen, 6,8 procent van de beroepsbevolking.

Een belangrijke oorzaak voor de Nederlandse malheur is de woning- en vastgoedmarkt, schrijft het CBS in het persbericht over de economische groei. „De woningmarkt is een belangrijke factor als je wilt weten waarom Nederland het zo veel slechter doet dan omringende landen” zegt CBS-econoom Senne Janssen.

De crisis op de Nederlandse woningmarkt is aanzienlijk. Op de absolute top van de markt, in augustus 2008, ging het gemiddelde huis in Nederland voor 261.000 euro van de hand. In september dit jaar was dat 216.000 euro. Dat is een daling van 45.000 euro ofwel 18 procent. Een nog verontrustender cijfer is het aantal huizen dat verkocht wordt. Op het hoogtepunt – in dit geval augustus 2007 – wisten makelaars in Nederland 19.500 huizen te verkopen. In september wisselden 7.100 huizen van eigenaar, een afname van 12.400 huizen ofwel 64 procent. En dat heeft enorme gevolgen voor de Nederlandse economie.

De bouwnijverheid is volgens het CBS goed voor 5 procent van de totale waarde van de economische bedrijvigheid in Nederland. Als de woningmarkt stilligt, is de vraag naar nieuwbouwwoningen lager en wordt er minder gebouwd. Dat is te merken. Winstwaarschuwingen bij de grote beursgenoteerde bouwers zijn schering en inslag. Gisteren maakte BAM bekend voor het einde van het jaar 650 banen te schrappen. Eerder dit jaar deden VolkerWessels (350 banen weg), Ballast Nedam (500), Heijmans (200), Dura Vermeer (190) hetzelfde. Volgens FNV Bouw zijn er sinds 2009 41.000 banen in de bouw verloren gegaan. Daar worden de werkloze zelfstandigen in de bouw niet in meegerekend. Ook de werkloze architecten en keukenverkopers worden in deze becijferingen niet meegerekend.

De crisis in de bouw en op de woningmarkt leidt tot een groeiende werkloosheid en een dalend vertrouwen in de economie. Die algemene economische ellende resulteert weer in problemen in de financiële sector. Banken verkopen minder hypotheken en verzekeringen. Dat is minder omzet en minder winst. Hierdoor worden ze gedwongen te bezuinigen. SNS Reaal maakte gisteren bekend 750 arbeidsplaatsen te schrappen. ING kondigde onlangs aan wereldwijd 2.300 banen te schrappen.

Banken hebben ook een ander probleem. Wat ooit veilige en lucratieve leningen aan de vastgoedsector waren, zijn nu kopzorgen en zwarte gaten. In economisch goede tijden leenden banken gretig aan projectontwikkelaars. Zij lieten met het geleende geld kantoren en woningen verrijzen. Vooral op de markt voor kantoren werd er meer gebouwd dan dat er eigenlijk vraag voor was. Nu vormen die nauwe banden grote verliesposten voor banken.

Projectontwikkelaars komen in moeilijkheden, zitten vast aan grote grondposities en weten hun gebouwen niet meer te verkopen. Eurocommerce van vastgoedondernemer Ger Visser ging failliet. Begin deze maand vroeg TCN, onder meer eigenaar van het Mediapark in Hilversum, surseance van betaling aan. Het einde van Friesland Bank als zelfstandige bank, is voor een belangrijk deel te wijten aan een miljoenenpost die de bank tegoed had van bouwbedrijven (Koop Holding) en projectontwikkelaars (Eurocommerce). Het is geen toeval dat toezichthouder De Nederlandsche Bank veel kritiek heeft op de omvang van vastgoed- en hypotheekportefeuilles die Nederlandse banken bezitten.

En hoe reageren banken? Die spelen op safe en houden de hand op de knip. Zelfstandigen kunnen moeilijker een hypotheek krijgen, net als mensen die ooit betalingsproblemen hadden. Krijg je wel een lening om een huis te kopen, dan is die minder hoog maar tegelijk duurder dan vroeger. Hierdoor verhuizen minder mensen, dalen de huizenprijzen verder, neemt de onzekerheid nog meer toe, loopt de werkloosheid op, staan banken er nog slechter voor en trappen ze nog harder op de rem. De 46 miljard die het kabinet de komende jaren moet bezuinigen zorgt in beginsel voor extra onrust en grotere terughoudendheid van bedrijven en consumenten om geld uit te geven.

Probeer die cyclus maar eens te doorbreken.