Brill: 330 jaar uitgever van geleerd werk in verre talen

Brill in Leiden liet na 330 jaar een eigen lettertype ontwerpen voor teksten in verre talen. Museum Boerhaave toont de historie van de uitgeverij.

Een brief met alleen een brilletje erop getekend als adressering was in de achttiende eeuw voldoende om die te laten bezorgen bij de wetenschappelijke uitgeverij Brill in Leiden. Zo beroemd was het bedrijf. Binnenkort bestaat de uitgeverij 330 jaar. Ter ere daarvan is in museum Boerhaave in Leiden een kleine expositie ingericht, getiteld Geletterd & geleerd. Brill: 330 jaar typografie voor de wetenschap.

Aan de hand van een paar vitrines met historische wetenschappelijke uitgaven wordt de geschiedenis getoond van het bedrijf, dat in 1683 door Jordaan Luchtmans is opgezet als een van de vele boekondernemingen rond de universiteit Leiden. De uitgeverij zou uitgroeien tot een moderne, wereldwijd opererende wetenschappelijke uitgeverij. Met een bijzondere specialiteit: het uitgeven van boeken met teksten in allerlei oorspronkelijke talen, zoals Arabisch, Hebreeuws, Japans, Chinees, Aramees, Wayuu en Welsh.

Die ontwikkeling begon meteen al in de zeventiende eeuw. Op de expositie ligt het eerste geïllustreerde boek dat Luchtmans uitgaf, de Historia insectorum generalis uit 1685 van bioloog Jan Swammerdam. Daarnaast zijn er werken over theologie en de daaraan verbonden studie van oude talen, zoals Carolus Schaafs Opus Aramaeum (1686) waarin Bijbelteksten in het Aramees naast vertalingen in het Latijn gezet werden.

Die lijn om boeken over theologie en in oosterse talen uit te geven werd in de achttiende eeuw uitgebreid met boeken in de geest van de Verlichting: werken over filosofie en natuurwetenschappen, zoals van Descartes en Hobbes.

Om te laten zien dat de uitgeverij ook Arabische teksten kon zetten, bracht het bedrijf op eigen kosten in 1732 een boek uit over het leven van sultan Saladin. De Leidse arabist Christiaan Snouck Hurgonje, die in 1884, verkleed als pelgrim, voor het eerst naar het voor ongelovigen verboden Mekka reisde, publiceerde zijn boek en zijn fotoreportage bij de uitgeverij. Die samenwerking met Leidse arabisten duurt voort: dit jaar nog kreeg de uitgeverij een prijs uit Abu Dhabi, de Sheikh Zayed Book Award, voor uitgaven over islamstudies.

Toen drukker Evert Jan Brill medio negentiende eeuw de uitgeverij overnam, wilde hij een staaltje van zijn kunnen laten zien. Hij bracht in 1855 Het Gebed des Heeren in veertien talen uit, met het Onze Vader gezet in het Hebreeuws, Samaritaans, Chaldeeuws (Aramees), Sanskriet, Koptisch, Syrisch, Arabisch, Perzisch, Tartaars, Turks, Javaans, Maleis en Grieks.

„Brill was ook de eerste uitgever in Europa die in het Japans en Chinees boeken uitgaf”, zegt de samensteller van de tentoonstelling, Tim Huisman. De expositie toont het boek dat de eerste Leidse hoogleraar in talen van het Verre Oosten, J.J. Hoffman, in 1864 uitgaf: Ta Hio/ Dai Gaku, een Confuciusvertaling vanuit het Chinees in het Japans, Engels en Nederlands.

Naast geleerde boeken is er op de expositie ook aandacht voor het drukkersambacht: er staan persen en letterkasten met exotische letters, die Brill in eigen drukkerij zelf liet gieten uit lood. Maar door de digitale revolutie werd loodzetten overbodig: in 1990 stootte de uitgeverij de zetterij en drukkerij af.

Maar de problemen bij het digitaal zetten van de vele talen die Brill uitgeeft, bleven. Want Brill publiceert niet alleen teksten met oorspronkelijke lettertekens, maar ook omzettingen daarvan in het Latijnse schrift, met vele, zelden gebruikte diakritische tekens, bijvoorbeeld voor talen van Indianen.

Daarom liet de uitgeverij door de Britse ontwerper John Hudson een eigen lettertype, de Brill, ontwerpen, dat al die mogelijkheden heeft. Het is nu klaar en wordt op de expositie op een wandvullende animatie getoond. Zo is een op de letter Baskerville gebaseerd nieuw type ontstaan, met 5.100 tekens, zoals de dubbele LL (voor Welsh, zie hiernaast) of de kapitale Latijnse gamma, die in Afrikaanse talen gebruikt wordt.

Museum Boerhaave, t/m 13 mei 2013: www.museumboerhaave.nl