1,1 procent krimp, dat is erg

Met de Nederlandse economie gaat het slechter dan in echte probleemlanden. Het heeft veel te maken met de woningmarkt.

Melle Garschagen

Redacteur Macro-economie

Rotterdam. Nederland geniet met de AAA-rating op de financiële markten het hoogste vertrouwen. We streven naar gezonde overheidsfinanciën en betrachten begrotingsdiscipline. Toch krijgt Nederland trekjes van een Zuid-Europees probleemland.

Dat is te zien aan de groeicijfers die het Centraal Bureau voor de Statistiek gisteren presenteerde. Van alle ‘sterke’ Europese landen presteerde de Nederlandse economie in het derde kwartaal het slechtst. Groot-Brittannië klom uit de recessie, de economie groeide er met een vol procent. Duitsland en Frankrijk groeiden met 0,2 procent: onvoldoende voor bedrijven en consumenten om optimistisch over te zijn. Maar de economie in de twee grootste eurolanden zakte niet weg, zoals bij ons. In Nederland kromp de economie met 1,1 procent. Zelfs de probleemlanden Portugal (-0,8 procent), Italië (-0,2 procent) en Cyprus (-0,5) procent krompen in het derde kwartaal minder hard.

En ook de werkloosheid loopt gestaag op. In oktober kwamen er 17.000 werklozen bij. In totaal telt Nederland nu 536.000 werklozen: 6,8 procent van de beroepsbevolking.

Een belangrijke oorzaak is de malaise in de woningmarkt en de bouw. De crisis op de woningmarkt is aanzienlijk. Op het toppunt van de markt – augustus 2008 – verruilde het gemiddelde Nederlandse huis voor 261.000 euro van eigenaar. In september van dit jaar was dat 216.000 euro: een daling van 45.000 euro (18 procent).

Een nog verontrustender cijfer is het aantal huizen dat verkocht wordt. Op het hoogtepunt – in dit geval augustus 2007 – wisten makelaars 19.500 huizen te verkopen. In september van dit jaar wisselden 7.100 huizen van eigenaar, een afname van 12.400 huizen (64 procent).

De bouwnijverheid is volgens het CBS goed voor 5 procent van de economische bedrijvigheid in Nederland. Maar als de woningmarkt stilligt, is de vraag naar nieuwbouwwoningen lager en wordt er minder gebouwd. Dat is te merken. Winstwaarschuwingen bij de grote, beursgenoteerde bouwers zijn schering en inslag. BAM maakte deze week bekend nog dit jaar 650 banen te schrappen. Eerder dit jaar deden VolkerWessels (350 banen weg), Ballast Nedam (500), Heijmans (200) en Dura Vermeer (190) hetzelfde. Volgens FNV Bouw zijn er sinds 2009 41.000 banen in de bouw verloren gegaan. Daar zijn de werkloze zelfstandigen in de bouw niet meegerekend. Dezelfde malaise treft ook architecten en meubelwinkels.

Dit alles leidt ook tot problemen in de financiële sector. Banken verkopen minder hypotheken en verzekeringen. Dat betekent minder omzet, minder winst en vervolgens bezuinigingen. SNS Reaal maakte gisteren bekend dat het 750 arbeidsplaatsen schrapt. ING kondigde onlangs aan wereldwijd 2.300 mensen te ontslaan.

En banken hebben nog een probleem. Wat ooit veilige en lucratieve leningen aan de vastgoedsector waren, zijn nu kopzorgen en zwarte gaten. In economisch goede tijden leenden banken gretig aan projectontwikkelaars. Die lieten van het geleende geld kantoren en woningen verrijzen. Vooral op de markt voor kantoren werd meer gebouwd dan nodig. Nu vormen die nauwe banden met projectontwikkelaars grote verliesposten voor de banken.

Want hoe gaat dat: projectontwikkelaars komen in moeilijkheden, zitten vast aan grondposities en weten hun gebouwen niet meer te verkopen. Eurocommerce van vastgoedondernemer Ger Visser ging failliet. En begin deze maand vroeg TCN, onder meer eigenaar van het Mediapark in Hilversum, surseance van betaling aan. Het einde van de Friesland Bank als zelfstandige bank is voor een belangrijk deel te wijten aan een miljoenenlening die de bank tegoed had van bouwbedrijf Koop. Het is geen toeval dat De Nederlandsche Bank, die toezichthouder is, veel kritiek heeft op de omvang van vastgoedleningen en hypotheekleningen van banken.

En hoe reageren de banken? Die spelen op safe. Zelfstandigen kunnen moeilijker een hypotheek krijgen, net als mensen die ooit betalingsproblemen hebben gehad. Krijg je wel een lening om een huis te kopen, dan is die minder hoog, maar wel duurder dan in het verleden. Als gevolg verhuizen minder mensen, dalen de huizenprijzen verder, neemt de onzekerheid toe, loopt de werkloosheid op, staan banken er nog slechter voor en trappen ze weer harder op de rem. En opnieuw. Probeer die cyclus maar eens te doorbreken.