Ontspannen Xi mijdt politieke hervormingen

De nieuwe Chinese machthebbers hebben zich gepresenteerd aan de buitenwereld. Partijleider Xi Jinping is bereid het roer economisch om te gooien maar niet politiek.

Ontspannen, vriendelijk zwaaiend en met een geamuseerd lachje op zijn gezicht wandelde de nieuwe leider van de Communistische Partij van China, Xi Jinping (58), het podium van de Grote Hal van het Volk op, in ganzenpas gevolgd door het nieuwe, wederom geheel mannelijke collectief dat vanaf nu China leidt. Geen seconde leek Xi, die vandaag ook de militaire opperbevelhebber is geworden en in maart 2013 eveneens president van China wordt, onder de indruk van de wetenschap dat honderden miljoenen Chinese tv-kijkers de presentatie van het nieuwe staand comité van het Politbureau rechtstreeks volgden.

Waar in het westen politici zich voor verkiezingen aan het volk presenteren, treden in China nieuwe leiders die over bewezen kwaliteiten moeten beschikken pas achteraf naar buiten. Alleen na alle interne selectieprocedures en een maandenlange, harde machtsstrijd kon het nieuwe team onder leiding van Xi Jinping en de vloeiend Engels spreken Li Keqiang naar buiten treden.

De presentatie was vanmorgen gegoten in de vorm van „een ontmoeting met onze vrienden van de nationale en internationale media”. In feite was het de eerste keer dat televisiekijkend China kon kennismaken met een leider die velen alleen maar van naam kennen en nog nooit hebben horen spreken over zijn visie en ideeën. Xi was tot voor kort in China vooral bekend als de man van sopraanzangeres en actrice, de generaal-majoor Peng Liyuan die decennia lang optrad in de grote Chinese Nieuwjaarshows.

Daar zal de komende periode verandering inkomen want China wordt overspoeld met biografieën en reportages over de weldaden, de opofferingsgezindheid en daadkracht van mannen die ondanks decennia lange loopbanen in alle uithoeken van het land pas nu uit de schaduw treden.

In een oogopslag vielen een aantal uiterlijkheden op: allemaal mannen met inktzwart en geföhnd haar, allemaal 55-plussers in identieke pakken, witte overhemden met rode of blauwe dassen. Meteen werd ook duidelijk dat geen van de kandidaten die worden beschouwd als politieke hervormers in de partij, zijn doorgedrongen tot het centrum van de macht in China. Ook getalenteerde jongeren, gedefinieerd als de veertigers, begin vijftigers, ontbreken.

Politieke liberalen, zoals de Guangdongse partijsecretaris Wang Yang, hebben het in de volstrekt ondoorzichtige strijd om de belangrijkste plekken in het partijapparaat niet gered. Vijf van de zeven leden van het kleine gezelschap dat de tweede economie van de wereld bestuurt, hebben een conservatieve achtergrond en zijn getest in het partijsysteem dat middelmatigheid en loyaliteit pleegt te belonen.

Het feit dat conservatieven als Zhang Dejiang (66), een keiharde crisismanager, en de propagandachef Liu Yunshan (65) wel zijn verkozen betekent dat zeker de eerste vijf jaar van Xi Jinpings tienjarige ambtstermijn er geen begin gemaakt kan worden met politieke hervormingen, als Xi dat al zou willen. Over vijf jaar vindt er een wisseling plaats omdat zij met pensioen gaan.

Zhang Dejiang heeft de reputatie een krachtige uitvoerder van de partijlijn te zijn, de bestuurder die sociale onlusten hard onderdrukte en als partijsecretaris in de provincie Guangdong al te kritische journalisten opsloot. Zhang is de enige Chinese leider die niet in China zelf, maar in Noord-Korea heeft gestudeerd: economie en Koreaans. Liu Yunshan is de man die de laatste jaren verantwoordelijk was voor de censuur van oude en voortal nieuwe media.

„We zullen met dit team zeker de eerste jaren geen politieke hervormingen zien, want te veel mensen in het systeem beschouwen hervormingen als te riskant en als het begin van het einde”, schrijft David Shambaugh, directeur van het China-instituut van de George Washington Universiteit. Shambaugh, die als een van de weinige wetenschappers toegang heeft tot de partijarchieven vervolgt op zijn blog:, „Zij zien politieke hervormingen geheel door het prisma van de Sovjet-Unie en de Arabische lente. Die weg slaan zij dus niet in, maar dat wil niet zeggen dat er geen economische of juridische hervormingen komen”.

Behalve aanstaand premier Li Keqiang zijn nog drie leden van het nieuwe kleine Politbureau econoom en Xi Jinping zelf heeft de drie provincies geleid met het meest vrije ondernemersklimaat. Onder die drie bevindt zich de financiële hervormer Wang Qishan (64), die in Beijing burgemeester werd na het uitbreken van de SARS-crisis. Wang was de afgelopen jaren tijdens de financiële crises de Chinese gesprekspartner van het Witte Huis, het IMF en de EU. Hij geldt als een pleitbezorger van grote financieel economische hervormingen zoals bepleit door de Wereldbank.

Opvallend is ook dat van zes van de zeven nieuwe leiders, inclusief Xi Jinping, een connectie hebben met de vorige leider en president Jiang Zemin (86). Onder Jiang trad China toe tot de WTO en Jiangs premiers voerden grote markthervormingen uit. Als functieloze partijveteraan blijkt hij vanuit Shanghai nog grote invloed uit te oefenen. ‘Shanghai’ figureert in vrijwel alle cv’s van het staand comité van het Politbureau en ook de huidige partijsecretaris van China’s modernste en best bestuurde stad, Yu Zhengsheng (67), verhuist nu naar Beijing om zitting te nemen in Xi’s team.

Met op de achtergrond een schilderij van een poëtisch, idyllisch China maakte Xi Jinping zijn landgenoten eigenlijk wel duidelijk dat zij van hem geen politieke hervormingen hoeven te verwachten, want daar sprak hij niet over. Waar zij wel op kunnen rekenen („daar strijden wij voor”) is dat hij werk maakt van brandende kwesties zoals de zorg, de pensioenen, de middenstanders en de milieuvervuiling.

Als een Amerikaanse presidentskandidaat praatte hij over de zorgen van de gewone mensen, zonder ook maar een keer te vervallen in de communistische retoriek. Het woord socialisme viel maar een keer. Waar Xi’s voorganger Hu Jintao (tot begin volgend jaar nog president) op het spreekgestoelte meestal verstijfde en zich hield aan de verplichte retoriek, leek Xi zich op zijn gemak te voelen. De erkenning dat de partij „grote fouten’’ heeft gemaakt door de corruptie in eigen gelederen niet goed aan te pakken klonk gemeend. Xi: „Wij hebben al veel bereikt, maar wij zullen nooit op onze lauweren gaan rusten”, verzekerde Xi.