Gitaar spelen als op 'n kerkorgel

„Je moet een beetje nerdy zijn om de pedal steel gitaar te bespelen”, zegt de Deense Maggie Björklund. Zij treedt samen op met haar instrument op Haagse Crossing Border festival.

Aan de buitenkant van het witte huis in een verregende Deense straat is het niet te zien, maar binnen trilt het van muziek. In de kelder oefent een tienergitarist met zijn band, in de woonkamer rammelt zijn broer op een piano. Op zolder installeert Maggie Björklund zich achter haar brede lage instrument. Ze schuift ijzeren nagels om de vingertoppen van haar rechterhand en pakt een stalen staaf in de andere. Dan drukte ze snaren in met links, tokkelt met rechts, trapt op pedalen, duwt haar knieën open. Uit het samenspel van 10 snaren, 3 voetpedalen, een volumepedaal en 4 kniehevels ontstaat een klank die zwelt en krimpt, zich terugtrekt en weer toe neigt. Als een vlam die tot het bot verwarmt.

De pedal steel gitaar, niet te verwarren met de lap steel of steel gitaar, heeft een buitengewone klank. De pedal steel kan kreunen en jubelen met zo’n rijkdom aan emotionele vibratie dat het de menselijke stem lijkt te benaderen. De pedal steel, die omstreeks 1950 werd ontwikkeld, wekt van oudsher een religieuze associatie, want het instrument speelde een prominente rol in het godsvruchtige genre van country & western. Ook bij gospeldiensten wordt de pedal steel gebruikt: in arme kerken in de zuidelijke staten fungeert het instrument als stand-in voor het dure kerkorgel. Maar de afgelopen decennia heeft de pedal steel gitaar toegang gekregen tot profanere muziekstijlen. Vooral de laatste jaren is er sprake van een bescheiden rage – als bijverschijnsel van de nog altijd groeiende interesse in rootsmuziek en folk-achtige Americana. Zo is de vlammende klank te horen op de recente cd’s van bands als Fleet Foxes en Bon Iver. „Toch zal het niet snel een populair instrument worden om te spelen. Daarvoor is het te ontoegankelijk”, zegt Björklund.

Maggie Björklund (Præstø, 1965) speelt klassieke gitaar sinds haar zevende. Begin jaren negentig speelde ze elektrisch gitaar in de Deense rockband The Darleens, en ontdekte vervolgens de pedal steel. Inmiddels wordt Björklund veelgevraagd als sessiemuzikant want pedal steel-gitaristen zijn zeldzaam - om nog maar te zwijgen van vrouwelijke pedal steel-gitaristen. Geen wonder dat Jack White (ex-White Stripes), toen hij voor zijn tournee ook een begeleidingsband met uitsluitend vrouwelijke muzikanten (‘The Peacocks’) wilde samenstellen, bij Björklund uitkwam. Zo tourde de Deense gitariste het afgelopen half jaar over de wereld met White en zijn entourage.

Maar morgen staat ze op Crossing Border in Den Haag, met haar eigen band. Want behalve dat Maggie Björklund gitaar speelt, zingt en schrijft ze ook, zoals te horen op haar vorig jaar verschenen debuut Coming Home. Begeleid door leden van het populaire faux-countrygezelschap Calexico, bespeelt ze hier haar prachtige pedal steel in soepele liedjes. Ze zingt met uitdagende stem, onder meer in duet met grauwende grunge-held Mark Lanegan (die tijdens Crossing Border op dezelfde avond optreedt en wellicht een bijdrage komt leveren, laat Björklund doorschemeren).

Twee zonen

„Afgelopen voorjaar wilde ik net aan m’n volgende cd beginnen, toen Jack belde”, zegt ze. „Dat aanbod was te mooi om af te slaan.” Na concerten in Japan, Amerika en Canada is ze nu een paar dagen terug in Roskilde, even buiten Kopenhagen, waar ze woont met haar twee zonen. Ze loopt naar de keuken om thee te zetten. „Spelen met Jack is een bijzondere leerschool. Hij heeft één band met mannelijke muzikanten, en een met vrouwen. Pas een paar uur tevoren hoor je wie ’s avonds zal optreden.” Ze schept groene thee in een ijzeren pot. „En er is geen setlist. Hij begint gewoon een liedje en wij vallen in. Zo blijft iedereen scherp.” Ze houdt de ketel met gekookt water omhoog: „Even wachten tot de temperatuur rond 55 graden is.” Dan giet ze het water op en telt tot twintig. „Zo is het goed.” Ze schenkt de thee in blauwe kommen en we gaan terug naar de zolder.

Björklund gaat zitten, schuift de ijzeren nagels om. Haar voeten bedienen de pedalen, haar knieën drukken de hendels open, Wat is de attractie van juist dit instrument? „De pedal steel heeft een onvergelijkelijk diep en complex geluid”, zegt ze. „Door al die verschillende boven- en ondertonen bij elkaar. Bij een piano bijvoorbeeld heb je de klank van drie snaren bij elkaar, de rest wordt gedempt. Bij de pedal steel zijn alle schakeringen te horen.”

Ze noemt het een ‘ingewikkeld’ instrument. „Omdat je een toon op veel manieren kunt spelen, door een verschillend samenstel van de slide, vingerzetting, knie- en voetpedaal. Soms wel in twintig variaties. En die moet je allemaal weten te vinden. In mijn hoofd heb ik een archief aangelegd van klank-combinaties, met ieder een eigen patroon om ze aan te onthouden: een piramide, een vierkant of een omgekeerde L.” Ze lacht. „Om dit instrument te bespelen moet je een beetje nerdy zijn. Maar je zag hoe ik thee zet, dus dat zit bij mij wel goed.”

Eenzame avonturen

Ze strijkt een nagel langs de stalen snaren. „De eerste keren dat ik op een pedal steel speelde, kwam er geen geluid uit. Ik raakte meteen gefrustreerd en zette de gitaar in de kast. De omslag kwam een paar jaar later. Ik was net gescheiden, had twee kleine kinderen en vroeg me af: ‘Wat nu?’ Op een avond haalde ik de pedal steel uit de kast, probeerde hem uit en ineens had ik het door.” Haar knieën drukken tegen de hendels. „Het maakte me zo gelukkig.”

Ze kijkt op. „Als kind woonde ik in een klein dorpje aan zee, er waren weinig andere kinderen. Ik speelde vaak in mijn eentje in de natuur. Nu, als ik op pedal steel speel, heb ik hetzelfde gevoel als tijdens die eenzame avonturen, alsof ik weer dromerig uitkijk over zee.

„Ik wilde het instrument serieus bestuderen, en nam les bij Jeff Newman, een beroemde pedal-steelgitarist in Nashville. Ik dacht dat ik al aardig op weg was, maar hij zei ‘Je klinkt zo stijf als een Duitse huisvrouw’. Het belangrijkste wat hij me vervolgens leerde is dat het logisch lijkt om de noten”, ze knikt naar de snaren, „op een verticale manier te spelen, maar dat het beter is om in de breedte te werken. Dat geeft meer lucht.”

Ze speelt een ruimtelijke interpretatie van Jack Whites Seven Nation Army. „Ik klink anders dan de gitaristen uit de Nashville-school. Daar is het belangrijk om ‘hot licks’, herkenbare loopjes, te spelen. Dat doe ik niet, mijn stijl is atmosferischer.” Ze krabbelt met haar linkerhand over de snaren, het geeft een krassend effect. „Ik onderzoek de varianten in geluid. Met behulp van de effectpedalen of door hoe ik het instrument bespeel.”

Haar manier van spelen is in trek bij Amerikaanse muzikanten, die haar regelmatig vragen voor gastbijdragen. Andersom gedijt Americana de laatst jaren goed in Scandinavië, denk aan het Zweedse duo First Aid Kit en het Deense The Rumour Said Fire, beide ook te zien op Crossing Border. Maar van landgenoten krijgt Björklund weinig werk. „Denen hebben koudwatervrees als het gaat om de pedal steel. Ze vinden de klank te overheersend en te vreemd.” Ze tikt met haar slide op het 26 kilo wegende instrument. „Maar het ongrijpbare is voor mij juist de charme.”

Maggie Björklund treedt op: 16/11 Crossing Border, Koninklijke Schouwburg, Den Haag. De cd Coming Home is verschenen bij Bloodshot/Bertus. Inl: maggiebjorklund.com