Diskwalificeer paragnosten niet als tipgever. Laat recherche eigen afweging maken

Paragnost Loet van der Gouw met wichelroede. Beeld EenVandaag

Paragnosten lossen nooit een vermissing of moordzaak op en daarom is hun inzet verspilling van tijd, mankracht en middelen, aldus een VU-onderzoek. Kamerlid Gert-Jan Segers kopte vandaag in. Of minister Opstelten die wichelroedelopers even de deur wil wijzen.

Het mag ironie heten dat juist een ChristenUnie’er zich opwindt over “onbewezen methoden” die “valse hoop” geven, zoals hij de praktijken in dagblad Spits omschreef. “Paranormale gekkigheid”, twitterde hij daar vanmorgen nog eens overheen. In het verlengde daarvan zouden we het nut van bidden op scholen ook eens kunnen onderzoeken. Die religieuze gekkigheid ook maar afschaffen dan?

Belangrijker is de vraag hoe vaak rechercheurs zich met paragnosten inlaten. Dan weten we of het echt een probleem is. Spits-verslaggever Rens Oving ging te rade bij het OM. Woordvoerder Evert Boerstra legt uit dat er voor de inzet van paragnosten speciaal toestemming gevraagd moet worden aan het College van procureurs-generaal. Sinds 2003 zou er maar zeer zelden een verzoek ingediend zijn.

In de praktijk - dus buiten de instructie om - worden er mogelijk vaker paragnosten betrokken. In het onderzoek van de Vrije Universiteit zijn 180 politiemensen geënquêteerd, waarvan een kwart aangeeft dat hun korps gebruik maakt van helderzienden. De onderzoeker, criminoloog Jasper van der Kemp, concludeerde dat er eigenlijk geen echte richtlijnen zijn. Iets dat minister Opstelten van Veiligheid en Justitie aan dagblad Trouw bevestigde.

Invalshoeken van atypische denkers

En nu moet er dus een echte richtlijn komen, vindt Kamerlid Segers. Eén die hocus pocus als opsporingsmethode afwijst. Het pleit voor de parlementariër dat hij geen waarde hecht aan glazen bollen, wichelroedes, tarotkaarten en pendels. Dat hij mensen-met-stemmetjes-in-hun-hoofd wantrouwt. Maar toch, waarom meteen een verbod? Wat schieten we op met een heksenjacht?

Segers laadt de verdenking op zich dat hij christelijke motieven heeft om heidens speurwerk te willen boycotten. In ieder geval diskwalificeert hij paragnosten enkel omdat het paragnosten zijn. Hij staart zich blind op de oorsprong van de ingevingen van paragnosten. Maar wat doet het ertoe dat paragnosten hun kennis aan een hogere macht toeschrijven? Uiteindelijk is het de rechercheur die beslist of een bepaald scenario plausibel is of niet. Zeker in een vastgelopen onderzoek is het van belang scenario’s van derden uit te pluizen waar je zelf nog niet aan gedacht hebt. Vergelijk het met een hopeloze zoektocht naar een verloren sleutel. Als iemand vraagt ‘heb je al in alle drinkbekers gekeken?’ verklaar je hem eerst voor gek, maar je kijkt toch even. Niet zelden tref je het verloren voorwerp aan op een voor onmogelijk gehouden locatie.

Juist omdat paragnosten atypisch denken, verdienen ze aandacht. Breintrainer Arend Landman verwoordt het treffend op zijn weblog: “Voor de politie kan samenwerking met een paragnost van belang zijn omdat een paragnost anders in het leven staat en soms met waardevolle invalshoeken komt waar politiemensen zelf niet op komen.” Die nuchtere houding jegens paragnosten zien we terug op de site van het Landelijk Bureau Vermiste Personen van de KLPD. Daarop staat een tekst van Sybo Schouten, een doctor die voor de Universiteit Utrecht onderzoek deed en zichzelf parapsycholoog noemt: “Wanneer u met een paragnost te maken krijgt zal deze vaak uitspraken over u doen, zoals over uw karakter, problemen en gezondheid. Het kan heel goed dat u verrast bent over de juistheid van een aantal van die uitspraken. Het lijkt dan alsof de paragnost inderdaad over bijzondere gaven beschikt en dingen kan zien die een ander niet ziet. U mag daar echter niet uit afleiden dat een paragnost daar op elk gebied toe in staat is. (..) Voor iemand met veel levenservaring en gevoel voor problemen van anderen is het makkelijker om over mensen juiste uitspraken te doen dan iets heel specifieks te zien als een winnend loterijnummer.”

Verderop schrijft Schouten: “Sommige mensen denken dat paragnosten in het algemeen zwendelaars zijn. Dat beeld is niet juist. Ongetwijfeld zijn er minder integere paragnosten, maar de meeste paragnosten doen hun werk omdat ze geloven een bijzondere gave te hebben en omdat ze begaan zijn met de problemen van andere mensen. Daarom hebben ze vaak ook zoveel ervaring met problemen van anderen.” Skepsis, een website die uiterst kritisch op paranormale overtuigingen is, haalt een onderzoek van Schouten aan waaruit blijkt dat paragnosten in wetenschappelijke experimenten niet hoger scoren dan andere proefpersonen.

Ook gewone tips kunnen valse hoop geven

Dat paragnosten niet beter scoren dan gewone mensen is echter geen reden om ze bij voorbaat te negeren. Uit het onderzoek van de VU blijkt bovendien dat in de zeldzame gevallen dat paragnosten betrokken worden dit vooral op initiatief van belanghebbenden is: nabestaanden (46,3 procent) en achterblijvers bij vermissing (26,8 procent). Slechts in de helft van de gevallen bieden paragnosten uit eigen beweging hun diensten aan. In 20 procent van de zeldzame zaken waarbij paragnosten betrokken worden zet het korps zelf een vraag uit.

VU-onderzoeker Van der Kemp is geen voorstander. “Het is geen ‘baat het niet dan schaadt het niet’. Als paragnosten met concrete aanwijzingen komen, wordt het problematisch”, zei hij tegen Trouw. “Wanneer ze met een heel signalement door komen, dan kan zo iemand dus ten onrechte worden lastiggevallen door de politie. Of door de nabestaanden. Paragnosten kunnen voor verwarring in de onderzoeksteams zorgen en zo kan er kostbare tijd verloren gaan.”

Dat zijn inderdaad vervelende consequenties. Maar daartegenover staan talloze onschuldigen die door aardse tips onterecht als verdachte aangemerkt werden. Bovendien: wie zomaar iemand publiekelijk beschuldigt van een misdaad, kan voor smaad vervolgd worden - paragnosten niet uitgezonderd. Wat de valse hoop betreft: hoeveel traditionele opsporingen zijn er wel niet stukgelopen?

Wetgevers als Gert-Jan Segers die onderscheid willen maken tussen paragnostische en aardse tips, zien spoken. Een bekwaam rechercheur gaat niet af op zijn geloof of ongeloof in paranormale zaken, maar slaat enkel aan op tips die interessante aanknopingspunten of plausibele scenario’s bevatten - zelfs als die van paragnosten komen. Als er iemand zo’n rechercheur voor de voeten loopt, dan is het Kamerlid Gert-Jan Segers met zijn door God ingegeven afkeer van andersgelovigen.

Volg de auteur op Twitter