'Vragen stellen is voldoende'

Regisseur Michael Haneke won de Gouden Palm met Amour, een film over ouderdom, ziekte en liefde. ,,Ik ben nooit ironisch.”

Bijna was Michael Haneke tussentijds gestopt met het schrijven van zijn nieuwe film Amour, toen hij Away From Her van de Canadese regisseur Sarah Polley had gezien, dat eveneens gaat over ouderdom en gebreken. „Maar dat was vooral een excuus om te stoppen”, vertelt Haneke (70) tijdens het filmfestival van Cannes. „Ik had tweederde van de film geschreven toen ik op een blokkade stuitte en en niet verder meer kwam. Op dat moment zag ik de film van Polley, en toen ben ik er maar mee opgehouden. Maar toen ik aan iets anders was begonnen, vielen me plotseling de oplossingen in voor het scenario waar ik eerst niet op kon komen.”

Niet dat de film van Polley hem inhoudelijk het gras voor de voeten wegmaaide. „Die film behandelt weliswaar ongeveer hetzelfde onderwerp, maar ze doet dat op een manier die precies tegenovergesteld is aan wat mij voor ogen stond. Haar film is een sociaal drama en daar heb ik geen enkele belangstelling voor.”

Waar gaat het u dan wel om? Existentieel drama?

„Zoiets. Dit is een drama dat ons allemaal aangaat. Daarom heb ik de film ook gesitueerd in een burgerlijk, welvarend milieu. Dan kan niet het misverstand ontstaan dat de film een sociaal probleem behandelt, dat het allemaal wel goed zou komen met deze personages als ze meer geld hadden, en een verpleegster in dienst zouden kunnen nemen. De confrontatie met ouderdom, aftakeling en ziekte is voor iedereen hetzelfde, of je nu rijk of arm bent. Dat maakt geen enkel verschil.

„Ik heb het appartement in de film deels gebaseerd op het appartement van mijn ouders in Wenen, omdat een concrete voorstelling me altijd helpt om op ideeën te komen. Mijn stiefvader was dirigent en componist, en de personages in de film zijn ook musici. Het is nu eenmaal het gemakkelijkste voor mij om de film te situeren in het milieu waaruit ik zelf afkomstig ben, omdat ik die wereld het beste ken. Het zou voor mij veel moeilijker zijn om de film zich te laten afspelen in het gezin van een havenarbeider.”

Is dat een nieuwe ontwikkeling in uw werk? Dat u dichter bij huis blijft?

„Dat geloof ik wel. In deze film zitten zeker de meeste persoonlijke elementen van al mijn films tot nu toe.”

Haneke won met Amour voor de tweede keer een Gouden Palm. De legendarische Franse acteurs Jean-Louis Trintignant en Emmanuelle Riva spelen een hoogbejaard echtpaar, van wie de vrouw wordt getroffen door dementie. De film, die zich vrijwel volledig in hun Parijse appartement afspeelt, volgt haar aftakeling, en zijn pogingen zo goed en zo kwaad als het gaat voor haar te zorgen.

U heeft gezegd dat u met Amour een simpele film wilde maken. Waarom?

„Inhoudelijk is de film hopelijk niet minder complex dan mijn andere films, maar de vertelstructuur is een stuk eenvoudiger. In mijn vorige film, Das weisse Band, zaten nog elementen van de thriller om de spanning te verhogen, maar dat was hier niet nodig. Bij deze film diende zich vanzelf aan dat de vorm zo eenvoudig en rigoureus mogelijk moest zijn.

„Ik probeer elke film zo simpel en direct mogelijk te maken, maar veel thema’s staan dat niet toe. Bertolt Brecht zei dat het eenvoudige het moeilijkste is om te maken. Dat is ook zo. Het thema van deze film is groot en zwaar, de vorm moet daaraan evenwaardig zijn. De klassieke dramaturgie van eenheid van tijd, plaats en handeling drong zich vanzelf op. Ik streef er altijd naar om een film zo helder en duidelijk te maken dat iedereen de film kan begrijpen.”

Voor de première, toen alleen de titel, Amour, bekend was, dachten veel mensen dat die misschien ironisch, of zelfs sarcastisch bedoeld zou kunnen zijn, gezien uw eerdere films...

„Ik ben nooit ironisch.”

Het tegendeel is waar. Amour is een warme, tedere film, misschien wel de warmste die u ooit heeft gemaakt.

„Dat kan ik niet beoordelen. Ik kan mezelf niet analyseren, en dat wil ik ook helemaal niet. Dat is het beroemde verhaal van de duizendpoot: als de duizendpoot begint na te denken over hoe hij dat eigenlijk doet, lopen met al die poten, dan struikelt hij. Ik reflecteer wel op mijn op werk, ik stel mezelf altijd veel vragen, maar alleen tijdens het maken van de film. Nooit achteraf. Dat is mijn taak niet.”

Hoe bent u op die veelomvattende, ambitieuze titel gekomen?

„De titel heeft Jean-Louis bedacht. Hij zei: ‘Er zit zoveel liefde in de film, waarom noem je de film niet gewoon zo?’”

Is de film ook op te vatten als een indirect pleidooi voor het recht op euthanasie?

„Die kwestie speelt natuurlijk op de achtergrond mee, maar de film is daar niet echt op toegesneden. Ik ga mezelf niet in de voet schieten door daar iets over te zeggen. Ik wil de vrijheid van de kijker m zelf na te denken niet inperken door nu een stellige positie in te nemen. De auteur is bovendien vaak de slechtste interpreet van zijn eigen werk, hij is zich er vaak helemaal niet van bewust wat zijn werk allemaal bevat. Het is ook niet de taak van een film of een roman om een mening te verkondigen. Een film moet vragen stellen, die de kijker dan wellicht overneemt, en die mogelijk tot een antwoord kunnen leiden.

„Mij gaat het eigenlijk ook niet zozeer om die antwoorden. Vragen stellen is genoeg. De film gaat over het lijden van iemand van wie houdt, hoe je hulpeloos moet toekijken hoe de ander lijdt. Natuurlijk bestaat daar geen antwoord op. Het enige wat de film wellicht kan bewerkstelligen is een gevoel van verbondenheid en solidariteit bij de kijker, dat de kijker weet dat hij niet de enige is die met deze problemen worstelt. Dat zou al heel wat zijn. Meer kan een film niet doen.”