Eind 2012 200.000 meer rokers dan 2011

Nederland, Gorinchem, Gorkum , 16-10-2008 Peuken in een asbak. Foto Maarten Hartman Maarten Hartman

De aanleiding

‘Trendbreuk: meer Nederlanders roken’, kopte NRC Handelsblad vorige week zaterdag. Dit jaar zouden er 200.000 meer Nederlanders roken dan in 2011, volgens Stichting Volksgezondheid en Roken (STIVORO). Naar verwachting van de stichting rookt 26,2 procent van de Nederlanders van 18 jaar en ouder eind 2012, een toename van 1,2 procentpunt ten opzichte van 2011. Het zou voor het eerst sinds het jaar 2000 zijn dat het aantal rokers in Nederland toeneemt, schrijft de Volkskrant.

Waar is het op gebaseerd?

Onderzoeksbureau TNS-Nipo doet elk jaar onderzoek naar het aantal rokers in Nederland in opdracht van STIVORO. Het onderzoeksbureau ondervraagt elk kwartaal ongeveer 4.600 Nederlanders van 15 jaar en ouder. In de eerste drie kwartalen van 2012 antwoordde gemiddeld 25,7 procent van de ondervraagden ‘ja’ op de vraag of ze (wel eens) rookten. Over 2011 was dat gemiddeld 25 procent. Als die groei doorzet, verwacht STIVORO dat het totaal aantal rokende Nederlanders van 15 jaar en ouder uitkomt op 26,2 procent eind 2012, een toename van 1,2 procentpunt. De stichting noemt de versoepeling van het rookbeleid (in kleine cafés mag weer worden gerookt), het intrekken van de vergoeding voor stoppen-met-roken-behandelingen uit het basispakket en bezuinigingen op campagnes tegen roken als oorzaak.

En, klopt het?

Diverse kranten, waaronder Trouw en de Volkskrant, namen het aantal van 200.000 nieuwe rokers uit het persbericht over. STIVORO verwacht een toename van ongeveer 1,2 procentpunt in een jaar tegen eind 2012. Zij rekenen dit om naar de totale bevolking van ruim 16,7 miljoen Nederlanders. Zo kwam de stichting op 200.000 nieuwe rokers uit. Maar deze berekening klopt niet. Er is namelijk onderzoek gedaan naar Nederlanders van vijftien jaar en ouder. Een groei van 1,2 procent vertaalt zich bij die bevolkingsgroep (13,8 miljoen Nederlanders) in ongeveer 165.000 nieuwe rokers, geen 200.000. STIVORO bevestigt deze vergissing en zegt hierover nog een gecorrigeerd persbericht te sturen.

Maar klopt het aantal van 165.000 rokers meer dan wel? STIVORO voert campagne tegen roken, dus aanvullende onafhankelijke cijfers zijn gewenst. Ook het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) registreert jaarlijks het percentage rokers aan de hand van een enquête onder 15.000 Nederlanders. In zowel 2010 als in 2011 rookte volgens het CBS 25,6 procent van alle twaalfplussers.

STIVORO rapporteerde over 2010 een percentage van 27 procent rokers. Dat percentage daalde volgens hen in 2011 dus flink, naar 25 procent. Die daling rapporteerde het CBS niet. Het CBS geeft desgevraagd aan dat er bij zijn cijfers rekening gehouden moet worden met een marge van 0,4 procent meer of minder. Dat betekent dat het percentage rokers in 2011 ook heel goed 25,2 of juist 26 procent zou kunnen zijn. Een ander verschil tussen de cijfers van STIVORO en het CBS ligt in de ondervraagde doelgroep. Het CBS ondervroeg ook 12- tot 15-jarigen, een groep waar het percentage rokers naar waarschijnlijkheid lager ligt dan gemiddeld.

Kortom, de cijfers moeten met een marge bekeken worden, en de percentages van STIVORO en het CBS zijn niet zomaar naast elkaar te leggen omdat de groep ondervraagden anders is samengesteld. Helaas heeft het CBS nog geen cijfers over 2012, dus of het getal van 150.000 extra rokers klopt, is niet te staven met ander onderzoek. Wel blijkt uit de cijfers van voorgaande jaren dat de schommeling die in de cijfers van STIVORO te zien is, niet met CBS-cijfers te staven is. Dat zou voor de nu door STIVORO verwachte stijging van 1,2 procentpunt ook zo kunnen zijn.

En heeft de toename te maken met het intrekken van de anti-rookmaatregelen? In het verleden was er bij het invoeren van de rookmaatregelen telkens sprake van afname van het aantal rokers, zeggen zowel STIVORO als het CBS. STIVORO redeneert omgekeerd dat de geschatte groei van het aantal rokers dus te verklaren is door het intrekken van de rookmaatregelen. Maar de rokers zijn niet gevraagd naar de reden van het roken. Het causaal verband tussen de toename van het aantal rokers en het intrekken van de anti-rookmaatregelen is dus niet bewezen, beaamt een woordvoerder van STIVORO.

Conclusie

STIVORO voorspelt op basis van onderzoek naar de eerste drie kwartalen van dat jaar dat 26,2 procent van de Nederlanders eind 2012 zal roken. Dat is een groei van 1,2 procentpunt ten opzichte van 2011. Maar het aantal van 200.000 is gebaseerd op een groei van 1,2 procentpunt in de hele bevolking. Als je alleen vijftienplussers meerekent, de groep die STIVORO ondervroeg, vertaalt een groei van 1,2 procent zich in ongeveer 165.000 nieuwe rokers, geen 200.000. De cijfers zijn niet te staven met ander onderzoek. Wel is te zien dat schommelingen in de percentages die STIVORO de afgelopen jaren rapporteerde niet in de cijfers over roken van het CBS terug te vinden zijn. Dat zou voor de cijfers van 2012 ook het geval kunnen zijn. Al met al beoordelen wij de stelling dat er 200.000 extra rokende Nederlanders zijn tegen het eind van 2012 als onwaar.