Mali's blues zwijgt

Moslimextremisten in Noord-Mali zijn een oorlog tegen de ‘muziek van Satan’ begonnen. Ze plunderen studio’s en vernielen instrumenten. Volgens drie Malinese muzikanten is het een aanval op de ziel van het land met de rijkste muzikale traditie van Afrika. „Muziek is het enige wat we hebben.”

De muzikanten van Noord-Mali is het zwijgen opgelegd. Muziek is bij decreet verboden door de islamitische extremisten die er sinds april de scepter zwaaien. Ze plunderen studio’s, vernietigen opnames en vertrappen instrumenten. Wie in Noord-Mali iets anders zingt dan koranverzen, is zijn leven niet zeker.

Het schrikbewind van de aan Al-Qaeda gelieerde groep Ansar ud-Din veroorzaakt niet alleen een humanitaire crisis in de regio – naar schatting 500.000 mensen zijn gevlucht – maar ook een culturele crisis. Het historisch erfgoed van Timboektoe wordt vernield, wat doet denken aan de opgeblazen Boeddhabeelden in Afghanistan. De muzikanten uit het noorden, de woordvoerders van het volk, zwijgen of zijn naar het buitenland gevlucht.

Mali is een van de armste landen van Afrika, maar het heeft misschien wel de rijkste muziektraditie van het continent. Zogeheten griotten, lofzangers, gelden al sinds de Middeleeuwen als de verhalenvertellers van de Sahel. Hun liedjes zijn als geschiedenisboeken, onmisbaar in een grotendeels analfabete samenleving. De laatste decennia voegden zich nieuwe populaire zangers bij het muziekgilde en werd muziek het bekendste exportproduct van het land. Behalve commentatoren werden de muzikanten ook cultureel ambassadeurs.

„We hebben weinig materiële zaken”, zegt zangeres Fatoumata Diawara. „Muziek is het enige wat we hebben in Mali. Het is onze ziel.” Diawara hoort bij een nieuwe generatie muzikanten die ook buiten Mali een groot publiek vinden. Die internationale interesse begon rond 1980 met Salif Keita, die westerse pop mengde met traditionele muziek. Westerse producers ontdekten de link tussen de Amerikaanse blues en het gitaarspel van bijvoorbeeld Ali Farka Touré. De ‘woestijnblues’ van de Toeareg-band Tinariwen deed het goed op grote festivals als Lowlands. En Bono (U2) en Damon Albarn (Blur) introduceerden Malinese muzikanten bij het poppubliek.

Maar sinds militairen in maart een coup pleegden tegen de regering van Mali, klinkt er geen muziek meer in de woestijn. De coup volgde op een opstand van de Toeareg-beweging MNLA, maar het waren moslimextremisten die in de chaos de macht overnamen in Noord-Mali. Ze controleren nu een gebied ongeveer zo groot als Frankrijk. De hele Sahel dreigt ontwricht te raken.

De meeste informatie komt van vluchtelingen in de hoofdstad Bamako. Het muziekverbod werd per decreet aangekondigd: „We willen de muziek van de Satan niet. Koranverzen moeten die plek innemen. De sharia vereist dat.” Human Rights Watch citeert een gevluchte medewerker van een radiostation, waarvan het archief met lokale opnames werd vernietigd: „Ze vermoorden ons weliswaar niet, maar ze vernietigen onze geschiedenis, dat is bijna net zo erg.”

Veel van die historie is vastgelegd in liedjes die veel meer zijn dan alleen vermaak. Het beperkte aantal geschreven bronnen over de Sahel ligt in bibliotheken in Timboektoe, het spirituele centrum van de woestijn. De historische moskeeën van de stad zijn de extremisten niet streng genoeg, het UNESCO-werelderfgoed wordt bedreigd, enkele graftombes zijn al vernield.

Ook het bureau van één van de belangrijkste muziekfestivals van West-Afrika, Festival au Désert, werd geplunderd. Het festival met voornamelijk Toeareg-muziek kan dit jaar niet gehouden worden. In plaats daarvan zal in februari een muziekkaravaan door een aantal Sahellanden trekken, ‘voor vrede en nationale eenheid’.

Deze maand speelden enkele Malinese muzikanten op verschillende locaties in Nederland. Drie van hen wilden praten over de situatie in Mali. Niet iedereen kon vrijuit spreken. Vieux Farka Touré zegde het interview af omdat zijn familie in het noorden gevaar kan lopen. Hij is de zoon van de in 2006 overleden Ali Farka Touré, de beroemdste gitarist van Mali, en zou een makkelijk doelwit kunnen zijn.

Beluister de muziek van de geïnterviewde muzikanten op nrc.nl